🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:58:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कारा[२]

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कारा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कारा

अर्थ: बनाने वाला, करने वाला,सम्पादन करने वाला, कार्य करने वाला, निर्माता, कर्ता, रचयिता

संस्कृत: बन्धनगृहम् · पर्याय: बन्धनालय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कारा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कारा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. कारा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. कारा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. कार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. कार (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कारा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाराकारेकाराः
द्वितीयाकाराम्कारेकाराः
तृतीयाकारयाकाराभ्याम्काराभिः
चतुर्थीकारायैकाराभ्याम्काराभ्यः
पञ्चमीकारायाःकाराभ्याम्काराभ्यः
षष्ठीकारायाःकारयोःकाराणाम्
सप्तमीकारायाम्कारयोःकारासु
सम्बोधनहे कारेहे कारेहे काराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कारा
कारा
kārā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कारागार (2.8.119) बन्धनालय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कारा f. (√ 1. कृ?), a prison, Vikr.; Daś.
binding, confinement g. भिदादि
the part of a lute below the neck (for deadening the sound), L.
pain, affliction, L.
a female messenger, L.
a female worker in gold, L.
a kind of bird, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (275,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कारा 1 Imprisonment, confinement. --2 A prison-house, a jail. --3 Part of a lute below the neck. --4 Pain, affliction. --5 A female messenger. --6 A female worker in gold. --7 A sound. --8 An instrument for drowning the sound of the lute. --Comp. --अगारं, --गृहं, --वेश्मन् n. a prison house, a jail; कारागृहे निर्जितवासवेन लंकेश्वरणोषितमा प्रसादात् R. 6. 40, Śānti. 4. 10. --गुप्तः a prisoner. --पालः a guard of a prison, jailor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0397-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारा स्त्री कृ--हिंसायां भिदा० भावे अङ “ऋदृशोऽङि” पा० गुणः “काराबन्धने” पा० ग० दीर्घनिर्द्देशात् दीर्घः । १ बन्धने मेदि० २ पीडायां त्रिका० पा० ग० बन्धनशब्दस्य बन्धनाधारपरत्वे ३ बन्धनागारे अमरः । कुत्सितमृच्छति ऋ--अच् कोः का । ४ दूत्याम् ५ प्रसेवके । ६ स्वर्ण्णकारि- कायाञ्च मेदि० । ७ शब्दे च । काराधुनी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1942,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारा, स्त्री, (कीर्य्यते क्षिप्यते दण्डार्हो यस्याम् । कॄ विक्षेपे भिदादित्वात् अङ् । “ऋदृशोऽङीति” ७ । ४ । १६ । गुणे दीर्घत्वं निपात्यते ।) कारागा- रम् । तत्पर्य्यायः । बन्धनालयः २ इत्यमरः । २ । ८ । ११९ ॥ दूती । प्रसेवकः । सुवर्णकारिका । बन्धनम् । इति मेदिनी ॥ पीडा । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-100-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कारा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
काराकारा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कारा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | कारा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कारा 📚 ➤ बनाने वाला, करने वाला,सम्पादन करने वाला, कार्य करने वाला, निर्माता, कर्ता, रचयिता
संस्कृत: बन्धनगृहम् · पर्याय: बन्धनालय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कारा 📚f. (√ 1. कृ?), a prison, Vikr.; Daś🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कारा
कारागार (२.८.११९) — बन्धनालय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें