🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:48:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कारिक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कारिके

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कारिके

अर्थ: कृ - ण्वुल् - टाप्, इत्वम्

संस्कृत: यातना, कृत्यम् · पर्याय: आस्पद, केतन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कारिका (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कारिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. कारिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. कारिका (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कारिका (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकारिकाकारिकेकारिकाः
द्वितीयाकारिकाम्कारिकेकारिकाः
तृतीयाकारिकयाकारिकाभ्याम्कारिकाभिः
चतुर्थीकारिकायैकारिकाभ्याम्कारिकाभ्यः
पञ्चमीकारिकायाःकारिकाभ्याम्कारिकाभ्यः
षष्ठीकारिकायाःकारिकयोःकारिकाणाम्
सप्तमीकारिकायाम्कारिकयोःकारिकासु
सम्बोधनहे कारिकेहे कारिकेहे कारिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कारिका
कारिका
kārikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कारिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. किसी सूत्र की श्लोकबद्ध व्याख्या । किसी सूत्र का श्लोकों में विवरण ।
२. नाटक करनेवाले नट की स्त्री । नटी ।
३. संकीर्ण राग का एक भेद ।—(संगीत) ।
४. पीडा देना । उत्पीड़न (को॰) ।
५. ब्याज । सूद (को॰) । व्यापार । वाणिज्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कारिका f. (f. of कारक), a female dancer, L.
a business, L.
trade, L.
concise statement in verse of (esp. philos. and gramm.) doctrines, MBh. ii, 453 &c.
torment, torture, L.
interest, L.
N. of a plant, L.
f. pl. or more commonly हरि-कारिकास्, the Kārikās of Bhartṛ-hari i.e. the verses contained in his gramm. work Vākya-padīya (q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (274,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कारिका 1 A female dancer. --2 A business, or trade. --3 A memorial verse, or a collection of such verses, on grammatical, philosophical, or scientific subjects; e. g. Bhartṛhari's Kārikās on grammar; सांख्यकारिका. --4 Torment, torture. --5 Interest.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0397-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारिका स्त्री कृ--भावे ण्वुल् । १ क्रियायाम् । “कारिकाशब्द स्योपसंख्यानम्” वार्त्ति० क्रियायोगेऽस्य गतित्वम् तत्र का- रिका क्रिया, कारिकाकृत्य” सि० कौ० । तत्र दासीश्लोकवा चकस्य क्रियाशब्दस्य न ग्रहणं तथाव्याख्यनात् । कारः रोगबधः साध्यतयास्त्यस्य ठन्, कृ--हिंसायां ण्वुल् वा । रोगनाशिकायां २ कण्टकार्य्यां राजनि० । ३ नटयोषिटि [] ४ विवरणश्लोके अल्पाक्षरेण बह्वर्थज्ञापकश्लोकभेदे । ५ शिल्पिरचनीयाम् मेदि० । ६ वृद्धिभेदे (मुद) रमानाथः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1943-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारिका, स्त्री, (धात्वर्थे निर्द्देशे करोतेर्ण्वुल् णित्त्वाद्वृद्धिः । यद्वा करोतीति ण्वुल् प्रत्ययस्था- दिति इत्वम् ।) नटस्त्री । कृतिः । विवरणश्लोकः । (यथा, महाभारते । २ । ११ । ३३ । “नाटका विविधाः काव्याः कथाख्यायिककारिकाः” ॥) शिल्पम् । यातना । इति मेदिनी ॥ वृद्धिः । इत्य- मरटीकायां रमानाथः । सुद इति भाषा ॥ स्व- ल्पाक्षरवृत्त्या बह्वर्थज्ञापिका कविता । यथा, -- “कारिका तु स्वल्पवृत्तौ बहोरर्थस्य सूचनी” । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-100-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कारिकेकारिका (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कॄ + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: कारिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | कारिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कारिके 📚 ➤ कृ - ण्वुल् - टाप्, इत्वम्
संस्कृत: यातना, कृत्यम् · पर्याय: आस्पद, केतन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कारिका 📚किसी सूत्र की श्लोकबद्ध व्याख्या । किसी सूत्र का श्लोकों में विवरण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कारिका = कारि + का तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • कारिके: कॄ + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें