🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:36:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कालकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कालकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कालकः

अर्थ: यकृत्, जिगर

संस्कृत: कृष्णवर्णदेहगतचिह्नः · पर्याय: जडुल, पिप्लु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कालक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कालक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकालकःकालकौकालकाः
द्वितीयाकालकम्कालकौकालकान्
तृतीयाकालकेनकालकाभ्याम्कालकैः
चतुर्थीकालकायकालकाभ्याम्कालकेभ्यः
पञ्चमीकालकात् / कालकाद्कालकाभ्याम्कालकेभ्यः
षष्ठीकालकस्यकालकयोःकालकानाम्
सप्तमीकालकेकालकयोःकालकेषु
सम्बोधनहे कालकहे कालकौहे कालकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कालक
कालक
kālaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर का काला दाग़/मस्सा (2.6.49) जडुल · पिप्लु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कालक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तैंतीस प्रकार के केतुओं में से एक केतु का नाम ।
२. आँख की पुतली ।
३. बीजगणित में द्वितीय अव्यक्त राशि ।
४. अलगर्द नामक पानी का साँप ।
५. एक देशविशेष । विशेष—यह महाभाष्यकार पतंजलि के समय में आर्यावर्त की पूर्वी सीमा माना जाता था ।
६. यकृत ।
७. एक राक्षस का नाम जो कालक नामक स्त्री से उत्पन्न कश्यप का पुत्र था ।
८. एक प्रकार का अन्न (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कालक mfn. (Pāṇ. v, 4, 33) dark-blue, black, Lalit.
freckled (? or ‘dark’, as with anger), Pat.
कालक m. a freckle (? ‘black colour’), Pat.
the black part of the eye, Suśr.
a water-snake, L.
a kind of grain, Suśr.
(in alg.) the second unknown quantity, Bījag.
N. of a Rakṣas, R. iii, 29, 30
of an Asura, Hariv.
कालक m. pl. N. of a people, VarBṛS.
कालक m. of a dynasty, VP.
कालक n. a worm-hole (in wood), VarBṛS.
the liver, L.
N. of a pot-herb, Bhpr.
2. कालक mf(इका)n. to be paid monthly (as interest, वृद्धि).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (277,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कालक a. Black, dark-blue. --कः 1 A mole, freckle, mark. --2 A water-snake. --3 The black part of the eye. --4 A kind of grain. --का Ved. 1 A kind of bird. --2 A daughter of Dakṣa. --कं 1 The liver. --2 An unknown quantity (in alg.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0400-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कालक न० काल--स्वार्थे क कलयति रक्ततां कल--नोदने ण्वुल् वा । १ कालशाके भावप्र० तस्य कृष्णवर्णत्वात् तथात्वम् । २ यकृति हेमच० । निखिलदेहरक्तप्रेरकत्वात् तस्य तथात्वम् । यथोक्तं भावप्र० । “यदा रसो यकृत् याति तत्र रञ्जकपित्ततः । रागं पाकंच संप्राप्य स भवेद्र- क्तसंज्ञकः” । “यकृत् प्लीहा च रक्तस्य मुख्यस्थानं तयोः स्थितम् । अन्यत्र संस्थितवतां रक्तानां पोषकं भवेत्” इति च । देहस्थे कृष्णवर्णे (जडुल) ३ चिह्नभेदे जतुके पु० अमरः ४ अलगर्द्धे जलव्याले (कालढोडा) सर्पे पु० स्त्री शब्दर० । अनित्ये वर्णे तेन रक्ते चार्थे “कालाच्च” प० कन् । कालक कालवर्णेन रक्ते ५ पटादौ त्रि० तस्य वर्णस्यानित्यत्वात् रागेण रक्ततयाऽनित्यत्वाच्च तथात्वम् । स्त्रियां टाप् । “कालिका शाटी” सि० कौ० । वीजगणितोक्ते ६ अव्यक्त- राशिसं ज्ञाभेदे पु० अव्यक्तशब्दे ४६७ पृ० विवृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1992,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कालकं, क्ली, (काल + स्वार्थे कन् । यद्वा, कलयति नोदयति रक्तताम् । कल नोदने + ण्वुल् ।) काल- शाकम् । इति भावप्रकाशः ॥ (कालशाकशब्दे- ऽस्य गुणादिकं बोध्यम् ॥) यकृत् । इति हेमचन्द्रः ॥
कालकः, पुं, (कालयतीति । कलत्कक्षेपे + “ण्वुल्तृचौ” ३ । १ । १३३ इति ण्वुल् ।) जतुकः । इत्यमरः । २ । ४ । ४९ ॥ जडुर इति भाषा ॥ (“वर्णे चा- नित्ये” । “रक्ते” । “कालाच्च” । ५ । ४ । ३१, ३३ इति कन् । कालकः पटः । कालिका शाटी । कालकं मुखं इति सिद्धान्तकौमुदी ॥) अलगर्द्द- सर्पः । इति शब्दरत्नावली ॥ (राक्षसविशेषः । यथा गोः रामायणे ३ । २९ । ३० । “दुर्ज्जयः कालकाख्यश्च परुषः कालिकामुखः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-109-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कालकःकालक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: काल + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कालकः 📚 ➤ यकृत्, जिगर
संस्कृत: कृष्णवर्णदेहगतचिह्नः · पर्याय: जडुल, पिप्लु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कालक 📚तैंतीस प्रकार के केतुओं में से एक केतु का नाम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कालक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कालकः: काल + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें