🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:12:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

काव्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

काव्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

काव्या

अर्थ: ण्यत् ऋषि या कवि के गुणों से युक्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. काव्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. काव्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. काव्य (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. काव्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. काव्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. काव्या (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. कु धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  8. कू धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — काव्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाव्याकाव्येकाव्याः
द्वितीयाकाव्याम्काव्येकाव्याः
तृतीयाकाव्ययाकाव्याभ्याम्काव्याभिः
चतुर्थीकाव्यायैकाव्याभ्याम्काव्याभ्यः
पञ्चमीकाव्यायाःकाव्याभ्याम्काव्याभ्यः
षष्ठीकाव्यायाःकाव्ययोःकाव्यानाम्
सप्तमीकाव्यायाम्काव्ययोःकाव्यासु
सम्बोधनहे काव्येहे काव्येहे काव्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — काव्या
काव्या
kāvyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काव्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पूतना ।
२. बुद्धि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काव्या (आ), f. intelligence, L.
N. of a female fiend (= पूतना), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (280,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काव्या स्त्री कव--वर्ण्णने करणे बा० ण्यत् । बुद्धौ तया हि नानाविधवर्ण्णनात् तथात्वम् । २ पूतनायां च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2029,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काव्या, स्त्री, (कववर्णने स्तुतिगाने च । बाहुलका- दित्वात् ण्यत् । टाप् च । पूतनाया हि वाक्- विलासविन्यासादिना नारीणां मनो मोहयित्वा ताभ्यो शिशूनाकृष्य नाशकारितया तथात्वं बो- ध्यम् ।) पूतना । बुद्धिः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-116-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
काव्याकाव्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कू + ण्यत्)
अन्य सम्भावना: काव्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | काव्य (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

काव्या 📚 ➤ ण्यत् ऋषि या कवि के गुणों से युक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
काव्या 📚पूतना🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • काव्या: कू + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें