🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:58:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

काशिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

काशिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

काशिः

अर्थ: गंगा के किनारे स्थित एक प्रसिद्ध नगरी, वर्तमान वाराणसी, सात पावन नदियों में से एक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. काशि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. काशि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — काशि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाशिःकाशीकाशयः
द्वितीयाकाशिम्काशीकाशीः
तृतीयाकाश्याकाशिभ्याम्काशिभिः
चतुर्थीकाशये / काश्यैकाशिभ्याम्काशिभ्यः
पञ्चमीकाशेः / काश्याःकाशिभ्याम्काशिभ्यः
षष्ठीकाशेः / काश्याःकाश्योःकाशीनाम्
सप्तमीकाशौ / काश्याम्काश्योःकाशिषु
सम्बोधनहे काशेहे काशीहे काशयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — काशि
काशि
kāśi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काशि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. तेज । प्रकाश ।
२. सूर्य ।
३. मुट्ठी ।
४. काशी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काशि इस्, m. ‘shining’, the sun, L.
the clenched hand, fist, handful, RV. iii, 30, 5; vii, 104, 8; viii, 78, 10; Kauś.
N. of a prince (the ancestor of the kings of Kāśi, of the family of Bharata, son of Suhotra and grandfather of Dhanvantari, Hariv. 1734; the son of Kāśya and grandson of Suhotra, BhP. ix, 17, 4)
(अयस्), m. pl. (अयस्) the descendants of this prince, BhP. ix, 17, 10
N. of the people of Kāśi, ŚBr. xiii; MBh. &c.
काशि (इस्), f. ‘the splendid’, N. of a celebrated city and place of pilgrimage (the modern Benares, usually written Kāśī q.v.), Uṇ. iv, 119
fine cotton or silk (from Kāśi), Divyāv.
काशि , काशिक. See col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (280,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काशि m. pl. N. of a country.
काशिः, --शी f. N. of a celebrated city on the Ganges, the modern Benares and one of the seven sacred cities; see कांची. --शिः 1 The clenched hand, fist. --2 A handful. --3 The sun. --4 Light, splendour. --Comp. --पः an epithet of Śiva. --राजः N. of a king, father of अंबा, अंबिका and अंबालिका, q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0401-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काशि स्त्री काश--इन् । १ काश्याम् वा ङीप् काशीत्यपि- तत्र काशीशब्दे विवृतिः “आःकाशिवासिजनता ननु वञ्चिताऽभूत्” काशीख० । २ काशीनगरोपलक्षिते देशभेदे पु० भूम्नि । “अतः काशयोऽग्नीनादत्त” “यज्ञं काशीनां भरतः सात्वतामिव” शत० ब्रा० ३, ५, ४, १९, २१ । “काशिष्वपि नृपो राजन् दिवोदासपितामहः” हर्य्यश्व इति विख्यातः” भा० आनु० ३० अ० “सौधा मद्रभुजिङ्गाश्च काशयोऽपरकाशयः” भा० स० ९ अ० । ३ सूर्य्ये पु० उच्छल० । ४ मुष्टौ निरु० ६ । “१ आपैव काशिना संगृ- भीताः” ऋ० ७, १०४, ८, “काशिना मुष्टिना” भा० । भावे इन् ५ प्रकाशे च “अपारे यत् संगृभ्ना मघवन्! काशिरित्ते” ऋ० ३, ३०, ५ “काशिरित् लोके प्रसिद्ध्व एव यद्वा काशिर्मुष्टिः” भा० [] ६ प्रकाशान्विते त्रि०” काशेरिदम् तस्यां भवं वा काश्या० ष्ठञ् ञिठ् वा । काशिक काशिसम्बन्धिनि तत्रभये च त्रि० ञिठैत् उच्चारणार्थः स्त्रियां ष्ठञि ङीष् ञिठि ठाप् । साच वा मनकृतायां पाणिनिवृत्तौ स्वार्थेक । काशिका काशीपुर्य्यां स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2031-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काशिः, स्त्री, (काश् + “सर्व्वधातुभ्य इन्” । उणां ४ । ११७ । इति इन् ।) काशी । इत्युणादिकोषः ॥ (यथा हेः रामायणे १ । १३ । २३ । “तथा काशिपतिं स्निग्धं सततं प्रियवादिनम् । सद्वृत्तं देवसङ्काशं स्वयमेवानयस्व हि” ॥) काशिनगरोपलक्षिते जनपदे पुंभूम्नि । यथा महाभारते ६ । ९ । ४१ । “अत ऊर्द्धं जनपदान्निबोध गदतो मम” । “बोधा मव्राः कलिङ्गाश्च काशयो परकाशयः” ॥ मुष्टिः । इति निरुक्तिः । यथा ऋग्वेदे ७ । १०४ । ८ । “आप इव काशिना संगृभीतो असन्नस्त्वा- [] सत इन्द्र वक्ता” ॥ “काशिना मुष्टिना” इति भाष्यम् ॥) सूर्य्ये पुं । इति जुमरव्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-118-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
काशिःकाशि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: काशि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

काशिः 📚 ➤ गंगा के किनारे स्थित एक प्रसिद्ध नगरी, वर्तमान वाराणसी, सात पावन नदियों में से एक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
काशि 📚तेज । प्रकाश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें