🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:10:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

काश्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

काश्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

काश्य

अर्थ: चमकना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: दीप्तौ

अंग्रेज़ी: to glow, to shine

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — काश् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — काश् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. अव्यय — कश् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  4. काश्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. काश्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: काश् + ण्यत्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — काश् (दिवादिगण) · अर्थ: चमकना (दीप्तौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकाश्यतेकाश्येतेकाश्यन्ते
मध्यमकाश्यसेकाश्येथेकाश्यध्वे
उत्तमकाश्येकाश्यावहेकाश्यामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): काश्यते · लिट् (आत्मने.): चकाशे · लुट् (आत्मने.): काशिता · लृट् (आत्मने.): काशिष्यते · लोट् (आत्मने.): काश्यताम् · लङ् (आत्मने.): अकाश्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): काश्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): काशिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अकाशिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अकाशिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: काशन · ण्वुल्: काशकः · तृच्: काशिता · ण्यत्: काश्यः · तव्य: काशितव्यः · अनीयर्: काशनीयः · क्त: काशितः · क्तवतु: काशितवान् · शानच्: काश्यमानः · क्त्वा: काशित्वा · ल्यप्: प्रकाश्य · तुमुन्: काशितुम् · णमुल्: काशम् · घञ्: काशः · क्तिन्: काष्टि · क्वसु: चकाश्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — काश्
काश्
kāś
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
काँस (2.4.162)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काश् cl. 1. Ā. काशते (perf. चकाशे, 3. pl. ˚शिरे), to be visible, appear, MBh. &c.; to shine, be brilliant, have an agreeable appearance, ib. : cl. 4. काश्यते, Dhātup. xxvi, 53 : Intens. P. Ā. चाकशीति, चाकश्यते, to shine brightly, ŚBr. ii; KātyŚr.; to see clearly, survey, ŚBr. xi; Pāṇ. vii, 3, 87, Vārtt. 1, Pat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (280,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काश् {c1c} {c4c} A. (काश-श्य-ते, काशित) 1 To shine, look brilliant or beautiful; R. 10. 86, 7. 24; Ku. 1. 24; Bk. 2. 25; Śi. 6. 74. --2 To appear, be visible; नैव भूमिर्न च दिशः प्रदिशो वा चकाशिरे Mb. --3 To appear, or look like.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0401-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
काश्यअव्यय — काश् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — काश् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | अव्यय — कश् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

काश्य 📚 ➤ चमकना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: दीप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
काश् 📚cl. 1. Ā. काशते (perf. चकाशे, 3. pl. ˚शिरे), to be visible, appear, MB…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • काश्य: काश् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें