🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:44:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

काहलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

काहलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

काहलः

अर्थ: शुष्क, मुर्झाया हुआ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. काहल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — काहल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाहलःकाहलौकाहलाः
द्वितीयाकाहलम्काहलौकाहलान्
तृतीयाकाहलेनकाहलाभ्याम्काहलैः
चतुर्थीकाहलायकाहलाभ्याम्काहलेभ्यः
पञ्चमीकाहलात् / काहलाद्काहलाभ्याम्काहलेभ्यः
षष्ठीकाहलस्यकाहलयोःकाहलानाम्
सप्तमीकाहलेकाहलयोःकाहलेषु
सम्बोधनहे काहलहे काहलौहे काहलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — काहल
काहल
kāhala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काहल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बड़ा ढोल ।
२. [स्त्री॰ काहली] बिल्ला ।
३. [स्त्री॰ काहली] मुर्गा ।
४. अब्यक्त शब्द । (को॰) । हुंकार
५. कौआ । काक (को॰) ।
६. शब्द ध्वनि (को॰) ।
७. एक बाजा (को॰) ।
काहल २ वि॰ [सं॰]
१. कठोर । उ॰—स्तब्ध कठिन, कर्कस, परुष, अरु, कठोर । दृढ़ काहल पुनि करागु जो होति तिर्य तजि सील—नंद॰, ग्रं॰, पृ॰ ११२ । शुष्क । सूखा । मुरझाया हुआ (को॰) ।
३. दुष्ट । धूर्त (को॰) ।
४. अधिक । विस्तृत । विशाल (को॰) ।
५. हानिकारक (को॰) ।
काहल— ३पु वि॰ [देश॰] गंदा । पंक भरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काहल mfn. speaking unbecomingly, HYog.
speaking indistinctly, L.
mischievous, L.
large, excessive, L.
dry, withered, L.
काहल m. a large drum, Pañcat.
a sound, L.
a cat, L.
a cock, L.
N. of an author
काहल n. unbecoming speech, SāmavBr.
a kind of musical instrument, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (281,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काहल a. 1 Dry, withered. --2 Mischievous. --3 Excessive, spacious, large. --लः 1 A cat. --2 A cock. --3 A crow. --4 A sound in general. --लं 1 Indistinct speech. --2 A kind of musical instrument; Śi. 18. 54. --लं ind. Very much, excessively; Śi. 18. 54. --ला A large drum (military). --ली A young woman. --लः, --ला, --लं A horn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0402-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काहल पुंस्त्री कुत्सितं हलति लिखति हन--अच्, कोः का । १ विडाले २ कुक्वुटे, स्त्रियां ङीष् ३ शब्दमात्रे पु० ४ महाढ- क्कायाम्, स्त्री टाप्मेदि० ५ धुस्तूराकारे वाद्यशब्दभेदे ६ अप्सरोभेदे स्त्री शब्दच० ७ अध्यक्तवाक्ये न० हेमच० । ८ शुष्के ९ भृशे, १० खले च त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2044,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काहलं, क्ली, (कुत्सितं अस्पष्टमव्यक्तं हलं वाक्यं ध्वनिर्वा यत्र । विलेखनार्थकस्यापि हलधातो- रत्रधातूनामनेकार्थत्वात् तथात्वम् ।) अव्यक्तवा- क्यम् । इति हेमचन्द्रः ॥
काहलः, पुं, (कुत्सितं यथा स्यात् तथा हलति । लिखति नखैर्भूमिमिति शेषः । हल + अच् । कोः कादेशः ।) कुक्कुटः । शब्दमात्रम् । इति मेदिनी ॥ विडालः । इति शब्दमाला ॥ वृहड्- ढक्का । तत्पर्य्यायः । महानादः २ । इति हारा- वली ॥
काहलः, त्रि, (केन जलेन अहलः अस्पृष्टः ।) शुष्कः । भृशम् । खलः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-125-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
काहलःकाहल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

काहलः 📚 ➤ शुष्क, मुर्झाया हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
काहल 📚बड़ा ढोल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें