🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:02:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काहल
kāhala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काहल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बड़ा ढोल ।
२. [स्त्री॰ काहली] बिल्ला ।
३. [स्त्री॰ काहली] मुर्गा ।
४. अब्यक्त शब्द । (को॰) । हुंकार
५. कौआ । काक (को॰) ।
६. शब्द ध्वनि (को॰) ।
७. एक बाजा (को॰) ।
काहल २ वि॰ [सं॰]
१. कठोर । उ॰—स्तब्ध कठिन, कर्कस, परुष, अरु, कठोर । दृढ़ काहल पुनि करागु जो होति तिर्य तजि सील—नंद॰, ग्रं॰, पृ॰ ११२ । शुष्क । सूखा । मुरझाया हुआ (को॰) ।
३. दुष्ट । धूर्त (को॰) ।
४. अधिक । विस्तृत । विशाल (को॰) ।
५. हानिकारक (को॰) ।
काहल— ३पु वि॰ [देश॰] गंदा । पंक भरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काहल mfn. speaking unbecomingly, HYog.
speaking indistinctly, L.
mischievous, L.
large, excessive, L.
dry, withered, L.
काहल m. a large drum, Pañcat.
a sound, L.
a cat, L.
a cock, L.
N. of an author
काहल n. unbecoming speech, SāmavBr.
a kind of musical instrument, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (281,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काहल a. 1 Dry, withered. --2 Mischievous. --3 Excessive, spacious, large. --लः 1 A cat. --2 A cock. --3 A crow. --4 A sound in general. --लं 1 Indistinct speech. --2 A kind of musical instrument; Śi. 18. 54. --लं ind. Very much, excessively; Śi. 18. 54. --ला A large drum (military). --ली A young woman. --लः, --ला, --लं A horn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0402-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काहल पुंस्त्री कुत्सितं हलति लिखति हन--अच्, कोः का । १ विडाले २ कुक्वुटे, स्त्रियां ङीष् ३ शब्दमात्रे पु० ४ महाढ- क्कायाम्, स्त्री टाप्मेदि० ५ धुस्तूराकारे वाद्यशब्दभेदे ६ अप्सरोभेदे स्त्री शब्दच० ७ अध्यक्तवाक्ये न० हेमच० । ८ शुष्के ९ भृशे, १० खले च त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2044,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काहलं, क्ली, (कुत्सितं अस्पष्टमव्यक्तं हलं वाक्यं ध्वनिर्वा यत्र । विलेखनार्थकस्यापि हलधातो- रत्रधातूनामनेकार्थत्वात् तथात्वम् ।) अव्यक्तवा- क्यम् । इति हेमचन्द्रः ॥
काहलः, पुं, (कुत्सितं यथा स्यात् तथा हलति । लिखति नखैर्भूमिमिति शेषः । हल + अच् । कोः कादेशः ।) कुक्कुटः । शब्दमात्रम् । इति मेदिनी ॥ विडालः । इति शब्दमाला ॥ वृहड्- ढक्का । तत्पर्य्यायः । महानादः २ । इति हारा- वली ॥
काहलः, त्रि, (केन जलेन अहलः अस्पृष्टः ।) शुष्कः । भृशम् । खलः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-125-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें