🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:40:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

किट्ट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

किट्ट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

किट्ट

अर्थ: किट् - क्त, स्वार्थे कन् च

संस्कृत: मलम् · पर्याय: मल, कल्क

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. किट्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — किट्ट (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकिट्टम्किट्टेकिट्टानि
द्वितीयाकिट्टम्किट्टेकिट्टानि
तृतीयाकिट्टेनकिट्टाभ्याम्किट्टैः
चतुर्थीकिट्टायकिट्टाभ्याम्किट्टेभ्यः
पञ्चमीकिट्टात् / किट्टाद्किट्टाभ्याम्किट्टेभ्यः
षष्ठीकिट्टस्यकिट्टयोःकिट्टानाम्
सप्तमीकिट्टेकिट्टयोःकिट्टेषु
सम्बोधनहे किट्टहे किट्टेहे किट्टानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — किट्ट
किट्ट
kiṭṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मैल (2.6.66) मल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
किट्ट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धातु की मैल ।
२. तेल इत्यादि में नीचे बैठी हुई मैल ।
३. जमी हुई मैल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किट्ट n. secretion, excretion, Suśr.
dirt, rust (of iron), ib. (cf. तिल-क्˚, तैल-क्˚.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (282,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किट्टं, --किट्टकं Secretion, excrement, sediment, dirt; अन्न˚. --Comp. --वर्जितं semen virile.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0402-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
किट्ट न० किट--क्त नि० इडभावः । १ धातूनां मले, २ तैलाद्य- धोभागस्थे मले च “पृथक् किट्टं पृथङ्मलम्” योगार्ण्णवः । “आहारस्य रसः सार सारहीनो मलद्रवः । सिरामि स्तत्तलं नीतं वस्तिं मूत्रत्वमाप्तुयात् । शेषं किञ्चित्, च यत्त्वस्य तत्पुरीषं निगद्यते” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2046,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
किट्टं, क्ली, (केटति लोहादिधात्ववयवात् निर्गच्छ- तीति । गत्यर्थेतिक्तः । आगमशास्त्रस्यानित्यत्वात् नेट् ।) मलः । इत्यमरः । ६ । २ । ६५ ॥ (यदुक्तं चिन्तामणौ । “ध्मायमानस्य लोहस्य मलं मण्डूरमुच्यते । यल्लोहं यद्गुणं प्रोक्तं तत्किट्टमपि तद्गुणम्” ॥ यस्य कस्यापि असारांशे । यथा, --) “आहारस्य रसः सारः सारहीनो मलद्रवः । शिराभिस्तज्जलं नीतं वस्तिं मूत्रत्वमाप्नुयात् ॥ शेषं किट्टञ्च यत्तस्य तत्पुरीषं निगद्यते” ॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-126-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "किट्ट" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
किट्टकिट्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

किट्ट 📚 ➤ किट् - क्त, स्वार्थे कन् च
संस्कृत: मलम् · पर्याय: मल, कल्क

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
किट्ट 📚धातु की मैल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
किट्ट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें