🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:48:01 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कित

अर्थ: जानना, समझना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: ज्ञाने

अंग्रेज़ी: N. of a man g. अश्वादि.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कि + क्त
  2. कित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कि + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकितःकितौकिताः
द्वितीयाकितम्कितौकितान्
तृतीयाकितेनकिताभ्याम्कितैः
चतुर्थीकितायकिताभ्याम्कितेभ्यः
पञ्चमीकितात् / किताद्किताभ्याम्कितेभ्यः
षष्ठीकितस्यकितयोःकितानाम्
सप्तमीकितेकितयोःकितेषु
सम्बोधनहे कितहे कितौहे किताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कि (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: जानना, समझना (ज्ञाने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचिकेतिचिकितःचिक्यति
मध्यमचिकेषिचिकिथःचिकिथ
उत्तमचिकेमिचिकिवःचिकिमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चिकेति · लिट्: चिकाय · लुट्: केता · लृट्: केष्यति · लोट्: चिकितात् · लङ्: अचिकेत् · विधिलिङ्: चिकियात् · आशीर्लिङ्: कीयात् · लुङ्: अकैषीत् · लृङ्: अकेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कयन · ण्वुल्: कायकः · तृच्: केता · यत्: केयः · तव्य: केतव्यः · अनीयर्: कयनीयः · क्त: कितः · क्तवतु: कितवान् · शतृ: चिक्यत्/चिक्यद् · स्य-शतृ: केष्यन् · क्त्वा: कित्वा · ल्यप्: प्रकित्य · तुमुन्: केतुम् · णमुल्: कायम् · क्तिन्: किति · क्वसु: चिकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कित
कित
kita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कित पु † क्रि॰ वि॰ [सं॰ कुत्र, प्रा॰ कुत्थ]
१. कहाँ ।
२. किस ओर । किंधर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कित m. N. of a man, g. अश्वादि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (282,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कित संशये रोगापनयने च चा० पर० सक० सेट् एतदर्थे स्वा- र्थेसन् । चिकित्सति अ चकित्सीत् चिकित्सा चिकित्- सितुम् चिकित्सितः । वासे अक० न सन् इच्छायां सक० न सन् । केतति अकेतीत् । केतनं केतुः
कित ज्ञाने जुहो० पर० सक० सेट् वैदिकोऽयम् । चिकेत्ति[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१] अकेतीत् । “यं नोअचिकेत् चित्रभानो” ऋ०१०, ५१, ३, [1] Correction submitted by Scott Rhodes on 202605. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/226.
कित पु० कित--क ।? ऋषिभेदे तस्य गोत्रापत्यम् अश्वादि० फञ् । कैतायन तद्गोत्रापत्ये पुं स्त्री०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2047,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कित संशये । इच्छायां । वासे । आरोग्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-अकं-सकञ्च-सेट् ।) विचिकित्सति मनः सशेते इत्यर्थः । आरोग्ये चिकित्सत्यातुरं वैद्यः । इच्छानिवासयोस्तु केत- तीति वोपदेवः ॥ तत्र तिवादयो न प्रयुज्यन्ते । इति रमानाथः ॥ इति न वनितामेतां हन्तुं मनो विचिकित्सते । इति तु अन्तर्भूतञ्यर्थतया कर्म्म- कर्त्तरि सन्श्रन्थग्रन्थैत्यादिना यक्निपेधे सि- द्धम् । इति दुर्गादासः ॥
कित र लि मतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (ह्वादिं- परं-सकं-सेट् ।) र वैदिकः । लि चिकेत्ति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-126-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कितकित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कि + क्त 📚
अन्य सम्भावना: कित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कि + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कित 📚 ➤ जानना, समझना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: ज्ञाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कित 📚पु † क्रि॰ वि॰🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कित: कि + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें