🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:34:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

किरातः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

किरातः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

किरातः

अर्थ: एक पतित पहाड़ी जाति जो शिकार करके अपनी जीविका चलाती है, पहाड़ी

संस्कृत: किरातः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. किरात (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. किराता (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. किराता (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. किराता (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — किरात (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकिरातःकिरातौकिराताः
द्वितीयाकिरातम्किरातौकिरातान्
तृतीयाकिरातेनकिराताभ्याम्किरातैः
चतुर्थीकिरातायकिराताभ्याम्किरातेभ्यः
पञ्चमीकिरातात् / किराताद्किराताभ्याम्किरातेभ्यः
षष्ठीकिरातस्यकिरातयोःकिरातानाम्
सप्तमीकिरातेकिरातयोःकिरातेषु
सम्बोधनहे किरातहे किरातौहे किराताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — किरात
किरात
kirāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
किरात १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ किरातिनी, किरातिन, किरातो]
१. एक प्राचीन जंगली जाति । उ॰—मिलहिं किरात, कोल बनवासी । वैषानस, बटु, गृही उदासी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. एक देश का प्राचीन नाम ।—बृहत्संहिता, पृ॰ ८५ । विशेष—यह हिमालय के पूर्वीय भाग तथा उसके आसपास में माना जाता था । वर्तमान भूटान, सिकिम, मनीपुर, आदि इसी देश के अंतर्गत माने जाते थे ।
३. चिरायता ।
४. साईस ।
५. वामन । बौना (को॰) ।
६. शिव (को॰) ।
किरात २ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ किरात]
१. जवाइरात की एक तौल जो लगभग चार जौ के बराबर होती है ।
२. एक आउँस का चौबीसवाँ भाग ।
३. एक बहुत छोटा सिक्का या धातुखंड जिसका मूल्य पाई से भी कम होता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किरात m. pl. N. of a degraded mountain-tribe (inhabiting woods and mountains and living by hunting, having become Śūdras by their neglect of all prescribed religious rites; also regarded as Mlecchas; the Kirrhadae of Arrian), VS. xxx, 16; TāṇḍyaBr.; Mn. x, 44; MBh. &c.
किरात m. a man of the Kirāta tribe
a prince of the Kirātas, VarBṛS. xi, 60
a dwarf, L. (cf. कुब्ज-क्˚)
a groom, horseman, L.
the plant Agathotes Chirayta (also called किरात-तिक्त), L.
N. of Śiva (as a mountaineer opposed to Arjuna, described in Bhāravi's poem Kirātārjunīya)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (283,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किरातः [किरं पर्यंतभूमिं अतति गच्छतीति किरातः] 1 N. of a degraded mountain tribe who live by hunting, a mountaineer; वैयाकरणकिरातादपशब्दमृगाः क्व यांतु संत्रस्ताः । यदि नटगणकचिकित्सक वैतालिकवदनकंदरा न स्युः ॥ Subhāṣ.; Pt. 1. 17; पर्यंताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं Ratn. 2. 3; Ku. 1. 6, 15. --2 A savage, barbarian. --3 A dwarf. --4 A groom, a horseman. --5 N. of Śiva in the disguise of a Kirāta. --ताः (pl.) N. of a country. --Comp. --अर्जुनीयं N. of a poem by Bhāravi (in which the combat of Arjuna with Śiva in the form of a Kirāta or mountaineer is poetically described). --आशिन् m. an epithet of Garuḍa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0404-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
किरातः, पुं, (किरं अवस्कारादेर्निक्षेपस्थानभूमिं अतति सततं अटतीति । अत + अण् । यद्वा किरं शूकरादिकं अतति हिनस्तीति । अच् ।) म्लेच्छभेदः ॥ (निषादः । यथा, किराते १२ । ५५ । “कच्छान्ते सुरसरितो निधाय सेना- भन्वीतः स कतिपयैः किरातवर्य्यैः” ॥) भूनिम्बः । (यथा, शार्ङ्गधरे मध्यखण्डे २ अः । १७ श्लोके । “पर्पटाब्दामृताविश्वकिरातैः साधितं जलम् । पञ्जभद्रमिदं ज्ञेयं वातपित्तज्वरापहम्” ॥) अल्पतनुः । इति मेदिनी ॥ घोटकरक्षकः । इति सारस्वतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-128-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "किरात" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
किरातःकिरात (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: किराता (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | किराता (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

किरातः 📚 ➤ एक पतित पहाड़ी जाति जो शिकार करके अपनी जीविका चलाती है, पहाड़ी
संस्कृत: किरातः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
किरात 📚एक प्राचीन जंगली जाति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
किरात
चाण्डाल के और नाम (२.१०.२०) — निषाद, श्वपच, अन्तेवासी, चाण्डाल, पुक्कस, शबर, पुलिन्द

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • किरात = कि + रात तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬