🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:11:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कीर्ण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कीर्ण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कीर्ण

अर्थ: छितराया हुआ, फैलाया हुआ, फेंका हुआ, बखेरा हुआ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कीर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कीर्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कीर्ण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकीर्णःकीर्णौकीर्णाः
द्वितीयाकीर्णम्कीर्णौकीर्णान्
तृतीयाकीर्णेनकीर्णाभ्याम्कीर्णैः
चतुर्थीकीर्णायकीर्णाभ्याम्कीर्णेभ्यः
पञ्चमीकीर्णात् / कीर्णाद्कीर्णाभ्याम्कीर्णेभ्यः
षष्ठीकीर्णस्यकीर्णयोःकीर्णानाम्
सप्तमीकीर्णेकीर्णयोःकीर्णेषु
सम्बोधनहे कीर्णहे कीर्णौहे कीर्णाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कीर्ण
कीर्ण
kīrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कीर्ण वि॰ [सं॰]
१. फैला हुआ । बिखरा हुआ । उ॰—बंधु विदा दो उसी भाव से तुम हमें वन काँटे बने कीर्ण कुंकुम हमें ।—साकेत, पृ॰ १४४ ।
२. ठका हुआ (को॰) ।
३. धारण किया हुआ (को॰) ।
४. स्थिति (को॰) ।
५. आहत । चोट खाया हुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कीर्ण mfn. (√ 1. कॄ) scattered, thrown, cast, R. &c.
filled with, full of (instr.), ib.
covered, hidden, Śak.; Pañcat. &c.
stopped up (as the ears), Rājat. iv, 34
given (= दत्त), L.
2. कीर्ण mfn. (√ 2. कॄ) injured, hurt, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (285,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीर्ण p. p. [कॄ-क्त] 1 Strewn, spread, cast, scattered. --2 Covered, filled. --3 Placed, put. --4 Injured, hurt. --Comp. --वर्त्मन् a. strewing the way; Ś. 1. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0405-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीर्ण्ण त्रि० क्वृ--क्त । १ आच्छन्ने २ निहिते ३ विक्षिप्ते ४ हिं- सिते च मेदि० । “श्रमविवृतनुखभ्वंशिभिः कीर्ण्णवर्त्मा” शकु० । “कीर्ण्णं शनैरनुकपोलमनेकपानाम्” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2060,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीर्णः, त्रि, (कीर्य्यतेऽसौ । कॄ + कर्म्मणि क्तः ।) आच्छन्नः । विक्षिप्तः । (यथा, शाकुन्तले १ माङ्के ॥ “ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्त- दृष्टिः पश्चार्द्धेन प्रविष्टः शरपतनभयात् भूयसा पूर्व्वकायम् । शष्पैरर्द्धावलीढैः श्रमविवृतमुख- भ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा पश्योदग्रप्लुतत्वात् वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति” ॥) हिंसितः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-132-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कीर्णकीर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कीर्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कीर्ण 📚 ➤ छितराया हुआ, फैलाया हुआ, फेंका हुआ, बखेरा हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कीर्ण 📚फैला हुआ । बिखरा हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें