🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:38:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कीलाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कीलाल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कीलाल

अर्थ: अमृतोपम स्वर्गीय पेय, देवताओं का पेय

संस्कृत: जलम्, रक्तम्, आकाशः · पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कीलाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कीलाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कीलाल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकीलालम्कीलालेकीलालानि
द्वितीयाकीलालम्कीलालेकीलालानि
तृतीयाकीलालेनकीलालाभ्याम्कीलालैः
चतुर्थीकीलालायकीलालाभ्याम्कीलालेभ्यः
पञ्चमीकीलालात् / कीलालाद्कीलालाभ्याम्कीलालेभ्यः
षष्ठीकीलालस्यकीलालयोःकीलालानाम्
सप्तमीकीलालेकीलालयोःकीलालेषु
सम्बोधनहे कीलालहे कीलालेहे कीलालानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कीलाल
कीलाल
kīlāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कीलाल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अमृत ।
२. जल । पाना । उ॰— अंभ कमल कीलाल जल पय पुष्कर बन बारि ।— अनेककार्थ॰, पृ॰ ४९ ।
३. मधु । शब्द ।
४. खुन । रत्क ।
५. देवों का एक मधुर पेय पदार्थ ।
६. चौपाया । पशु । यौ॰—कीलालज = मांस । कीलालधि = समुद्र । कीलालप = (१) भौरा ।(२) राक्षस । प्रेत ।
कीलाल २ वि॰ बंधन हटाने या दूर करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीलाल m. a sweet beverage (also a heavenly drink similar to Amṛta, the food of the gods), AV.; VS.; Kauś.
कीलाल (अम्), n. id., Naigh. ii, 7
blood, Prab.
water, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (285,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीलालः 1 A heavenly drink similar to Amṛta, beverage of the gods. --2 Honey. --3 A beast. --कं 1 Blood. --2 Water. --Comp. --जं flesh. --धिः the ocean. --पः a demon, goblin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0405-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीलाल पु० कीलाय बन्धाय अलति पर्य्याप्नोति अल--अच् ४ त० । १ पशौ२ बन्धनयोग्ये त्रि० मेदि० । “कीलां वह्नि- शिखां कीलं मृत्युबन्धं वाऽलति वारयति अल--अण् उप० स० । ३ जले कीलां तद्वर्णमलति याति ४ रुधिरे न० अमरः ५ अमृते ६ मधुनि च शब्दर० । मधुनः शीघ्रसंग्राहकत्वेन बन्धहेतुत्वात् तथात्वम् । “ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृतं पयः कीलालं परिस्रुतम्” यजु० २, ४, ७ । ७ रसे पु० । “अथोअन्नाय कीलालः उपहूतो गृहेषु” यजु० ३, १३, तत्र रुधिरे “सद्यःकृत्तकठोरकण्ठ- विगलत्कीलालधारोज्ज्वलैः” । जले “कीलालजं न खादेयं करिष्ये चासुरव्रतम्” । भा० व० अ० “कीलालजं जलजम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2061,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीलालं, क्ली, (कीलं वह्निज्वालां अलति वारय- तीति । कील + अल् + कर्म्मण्यण् । यद्वा कीलात् वह्निशिखायाः शिखाग्रहणेनात्र वह्नेरेव ग्रहण- मिति ध्येयम्, अतएवाग्नेः सकाशात् अलति- पर्य्याप्नोति उत्पद्यते इति यावत् “अग्नेरापः” इति श्रुतेः । अल् + अच् ।) जलम् । (यथा, शङ्क- रकविकृते अम्बाष्टके २ । “कूलातिगामिभयतूलावलिज्वलनकीलानिजस्तुति- [] विधाकोलाहलक्षपितकालामरी कुशलकीलाल- पोषणनभाः” ॥) रक्तम् । इत्यमरः ३ । ३ । १९९ ॥ (और्व्वाग्नेः कीलं आलाति । आला + कः ।) अमृतम् । मधु । इति शब्दरत्नावली ॥ (पुं कीलाय वन्धाय अलति पर्य्याप्नोतीति । पशुः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-133-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कीलाल" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कीलालकीलाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कीलाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कीलाल 📚 ➤ अमृतोपम स्वर्गीय पेय, देवताओं का पेय
संस्कृत: जलम्, रक्तम्, आकाशः · पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कीलाल 📚अमृत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कीलाल
जल के नाम (१.१०.३) — अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कीलाल = कील + आल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें