🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:48:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुंतलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुंतलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुंतलः

अर्थ: चोल देश के उतर में स्थित एक देश।ऐसा प्रतीत होता है कि कुरुगदे के दक्षिण में कल्याण या कोलियन दुर्ग इस प्रदेश की राजधानी थी।यह देश हैदराबाद के दक्षिण-पश्चिमी भाग का प्रतिनिधित्व करता है।

व्युत्पत्ति: चोल देश के उतर में स्थित एक देश।ऐसा प्रतीत होता है कि कुरुगदे के दक्षि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुंतल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुंतल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुंतलःकुंतलौकुंतलाः
द्वितीयाकुंतलम्कुंतलौकुंतलान्
तृतीयाकुंतलेनकुंतलाभ्याम्कुंतलैः
चतुर्थीकुंतलायकुंतलाभ्याम्कुंतलेभ्यः
पञ्चमीकुंतलात् / कुंतलाद्कुंतलाभ्याम्कुंतलेभ्यः
षष्ठीकुंतलस्यकुंतलयोःकुंतलानाम्
सप्तमीकुंतलेकुंतलयोःकुंतलेषु
सम्बोधनहे कुंतलहे कुंतलौहे कुंतलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुंतल
कुंतल
kuṃtala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुंतल संज्ञा पुं॰ [सं॰ कुन्तल]
१. सिर के बाल । केश । उ॰— श्रवण मणि ताटंक मंजुल कुटिल कुंतल छोर ।—सूर (शब्द॰) ।
२. प्याला । चुक्कड़ ।
३. जौ ।
४. सुगंधवाला ।
५. हल ।
६. संगीत में एक प्रकार का ध्रुपद, जिसके प्रति पाद में १६ अक्षर होते हैं ।
७. एक देश का नाम जो कोंकण और बरार के बीच में था ।
८. संपूर्ण जाति का एख राग जो दीपक का चौथा पुत्र में माना जाता है । इसके गाने का सम य ग्रीष्म ऋतु का दोपहर है ।
९. सुत्रधार (अने॰) ।
१०. वेष बदलनेवाला पुरुष । बहुरुपिया (अने॰) ।
११. राम की सेना का एक बंदर ।
कुंतल २ †; संज्ञा पुं॰ [अं॰ क्विन्टल] एक तौल । कुंटल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुन्तल m. (ifc. f(आ). , Gīt. ii, 15) the hair of the head, lock of hair, BhP.; Sāh. &c.
a particular head-dress, L.
a drinking cup, L.
a plough, L.
barley, L.
a kind of perfume (= ह्रीवेर), L.
(in music) a certain Dhruvaka
कुन्तल m. pl. N. of a people, MBh.; VP. &c.
कुन्तल m. a prince of that people, MBh. ii, 1270; VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (291,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुंतलः 1 The hair of the head, a lock of hair; प्रतनुविरलैः प्रांतोन्मीलन्मनोहरकुंतलैः U. 1. 20. Ch. P. 4, 6; Gīt. 2. --2 A drinking cup. --3 A plough. --4 Barley. --5 A kind of perfume. --लाः (pl.) N. of a country and its inhabitants.
कुंतल N. of the country to the north of Cola. Kalyāṇa or Kallian Doorg south of Kurugade appears to have been its capital. The country represents the southwestern portion of Hyderabad.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0409-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुन्तल पु० कुन्तं क्षुद्रकीटं (उकुण) लाति ला--क । १ केशे “कापि कुन्तलसंव्यानसंयमव्यपदेशतः । बाहुमूलं [] स्तनौ नाभिपङ्कजं दर्शयेत् स्कुटम्” सा० द० । तदाव कारत्वात् २ ह्रीवेरे च अमरः । कुत्तलाकारं केशाग्रा- कारं लाति ला--क । ३ यवे ४ चषके पानपात्रे ५ ला- ङ्गले च विश्वः । ६ ध्रुवकभेदे “वर्णैः षोडशभिः कार्य्यः कुन्तलो लघुशेखरैः । शृङ्गारे च रसे प्रोक्त आनन्द- फलदायकः” इति संगीतदामो० । “कामगिरिं समारभ्य द्वारकान्तं महेश्वरि! । श्रीकुन्तलाभिधोदेशः कथितः पूर्व्वसूरिभिः” शक्तिसङ्गमतन्त्रोक्ते ७ देशभेदे पु० भूम्नि- “स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोऽङ्गराजस्वसुः” सा० द० । “अथापरे जनपदा दक्षिणा भरतर्षभ” इत्युपक्रमे “जि- ल्लिकाः कुन्तलाश्चैव सौहृदा नलकाननाः” भा० भी० ९ अ० दक्षिणात्यजनपदोक्तौ । तेषां राजा अण् । कौन्तल तद्दे- शनृपे । बहुषु तस्य लुक् । क्वचित् एकत्वेऽपि लुक् । “आकर्षः कुन्तलश्चैच मालवाश्चान्ध्रकास्तथा । द्राविडाः सिंहलाश्चैव राजा काश्मीरकस्तथा” भा० स० १ अ० । ते अभिजनोऽस्य अण् । कौन्तल पित्रादिक्रमेण तद्देश- वासिनि । बहुषु तस्य लुक् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2099-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुन्तलः, पुं, (कुन्तं उत्कुनं लाति गृह्णाति । ला + कः ।) केशः । (यथा साहित्यदर्पणे ३ । १२४ । “कापि कुन्तलसंव्यानसंयमव्यपदेशतः । बाहुमूलं स्तनौ नाभिपङ्कजं दर्शयेत् स्फुटम्” ॥) ह्रीवेरम् । इत्यमरः २ । ६ । ९५ ॥ चषकः । यवः । इति मेदिनी ॥ (कुन्तस्य अग्राकारमिव लाति ।) लाङ्गलः । इति विश्वः ॥ ध्रुवकभेदः । यथा, -- “वर्णैः षोडशभिः कार्य्यः कुन्तलो लघुशेखरे । शृङ्गारे च रसे प्रोक्तमानन्दफलदायकः” ॥ इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (दाक्षिणात्यजनपद- विशेषः । तदधिष्ठाता राजा च यथा महाभारते २ । राजसूयिकपर्व्वणि ३४ । ११ । “आकर्षः कुन्तलश्चैव मालवाश्चान्ध्रकास्तथा । द्राविडाः सिंहलाश्चैव राजा काश्मीरकस्तथा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-142-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुंतल" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुंतलःकुंतल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुंतलः 📚 ➤ चोल देश के उतर में स्थित एक देश।ऐसा प्रतीत होता है कि कुरुगदे के दक्षिण में कल्याण या कोलियन दुर्ग इस प्रदेश की राजधानी थी।यह देश हैदराबाद के दक्षिण-पश्चिमी भाग का प्रतिनिधित्व करता है।

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुंतल 📚सिर के बाल । केश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬