🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:25:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुचित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुचित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुचित

अर्थ: पक्षी के सामान जोर से शब्द करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: शब्दे तारे

अंग्रेज़ी: contracted, Dhātup. vii, 3

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कुच् + क्त
  2. कुचित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कुच् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कुचित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुचितःकुचितौकुचिताः
द्वितीयाकुचितम्कुचितौकुचितान्
तृतीयाकुचितेनकुचिताभ्याम्कुचितैः
चतुर्थीकुचितायकुचिताभ्याम्कुचितेभ्यः
पञ्चमीकुचितात् / कुचिताद्कुचिताभ्याम्कुचितेभ्यः
षष्ठीकुचितस्यकुचितयोःकुचितानाम्
सप्तमीकुचितेकुचितयोःकुचितेषु
सम्बोधनहे कुचितहे कुचितौहे कुचिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कुच् (भ्वादिगण) · अर्थ: पक्षी के सामान जोर से शब्द करना (शब्दे तारे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकोचतिकोचतःकोचन्ति
मध्यमकोचसिकोचथःकोचथ
उत्तमकोचामिकोचावःकोचामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कोचति · लिट्: चुकोच · लुट्: कोचिता · लृट्: कोचिष्यति · लोट्: कोचतात् · लङ्: अकोचत् · विधिलिङ्: कोचेत् · आशीर्लिङ्: कुच्यात् · लुङ्: अकोचीत् · लृङ्: अकोचिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कोचन · ण्वुल्: कोचकः · तृच्: कोचिता · ण्यत्: कोच्यः · तव्य: कोचितव्यः · अनीयर्: कोचनीयः · क्त: कुचितः · क्तवतु: कुचितवान् · शतृ: कोचन् · स्य-शतृ: कोचिष्यन् · क्त्वा: कुचित्वा · ल्यप्: प्रकुच्य · तुमुन्: कोचितुम् · णमुल्: कोचम् · घञ्: कोचः · क्तिन्: कुक्ति · क्वसु: चुकुच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुचित
कुचित
kucita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुचित वि॰ [सं॰]
१. सिकुड़ा हुआ । संकुचित ।
२. अल्प । थोड़ा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुचित mfn. contracted, Dhātup. vii, 3
small, Uṇ. iv, 187.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (287,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुचित a. 1 Closed, contracted. --2 Small, little.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0406-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुचित त्रि० कुच--कितच् । परिमिते उज्वलदत्तः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2065,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुचितकुचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कुच् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: कुचित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कुच् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुचित 📚 ➤ पक्षी के सामान जोर से शब्द करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: शब्दे तारे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुचित 📚सिकुड़ा हुआ । संकुचित🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कुचित = कु + चित तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • कुचित: कुच् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें