🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:50:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुटाई

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुट+आ+ई

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुट

अर्थ: टेढ़ा होना, उगाना, फसाना

संस्कृत: कौटिल्ये

अंग्रेज़ी: to be crooked,to bend, to grow, to cheat

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुट् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. कुट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. कुट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कुट् (तुदादिगण) · अर्थ: टेढ़ा होना, उगाना, फसाना (कौटिल्ये)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकुटतात् / कुटताद् / कुटतुकुटताम्कुटन्तु
मध्यमकुट / कुटतात् / कुटताद्कुटतम्कुटत
उत्तमकुटानिकुटावकुटाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कुटति · लिट्: चुकोट · लुट्: कुटिता · लृट्: कुटिष्यति · लोट्: कुटतात् · लङ्: अकुटत् · विधिलिङ्: कुटेत् · आशीर्लिङ्: कुट्यात् · लुङ्: अकुटीत् · लृङ्: अकुटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कुटन · ण्वुल्: कोटकः · तृच्: कुटिता · ण्यत्: कोट्यः · तव्य: कुटितव्यः · अनीयर्: कुटनीयः · क्त: कुटितः · क्तवतु: कुटितवान् · शतृ: कुटन् · स्य-शतृ: कुटिष्यन् · क्त्वा: कुटित्वा · ल्यप्: प्रकुट्य · तुमुन्: कुटितुम् · णमुल्: कोटम् · घञ्: कोटः · क्तिन्: कुट्टि · क्वसु: चुकुट्वान्

आ

अर्थ: स्वीकृति ‘हाँ'

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

ई

अर्थ: खिन्नता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. इ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुट्
कुट्
kuṭ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
घड़ा (2.9.32) कलश · घट · निप
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुट् cl. 6. P. कुटति, to become crooked or curved, bend, curve, curl, Dhātup. xxviii, 73; ? Nir. vi, 30; to be dishonest, cheat, Dhātup. : cl. 4. P. कुट्यति, or cl. 10. Ā. कोटयते, to break into pieces, tear asunder, divide, Dhātup. xxxiii, 25; to speak indistinctly, ib.; to be warm, burn, ib. (cf. √ कुट्ट् and √ कुण्ट्.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (288,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुट् {vI.v} {c6c} P. (कुटति, कुटित) 1 To be crooked or curved. --2 To curve or bend. --3 To act dishonestly, cheat, deceive. {vII.v} {c4c} P. (कुट्यति) 1 To break to pieces, break asunder, divide, split; Pt. 2. --2 To speak indistinctly. --3 To be warm, burn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0407-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुटकुट् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कुट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | कुट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
आअव्ययम् 📚
ईअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुट 📚 ➤ टेढ़ा होना, उगाना, फसाना
संस्कृत: कौटिल्ये

आ 📚 ➤ स्वीकृति ‘हाँ'

ई 📚 ➤ खिन्नता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुट् 📚cl. 6. P. कुटति, to become crooked or curved, bend, curve, curl, Dhātu…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कुटाईकुट + आदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें