🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:06:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुटि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुटि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुटि

अर्थ: झोपड़ी

संस्कृत: सभागृहम् · पर्याय: वास, शाला, सभा

व्युत्पत्ति: कुटि+ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुटी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुटी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुटीकुट्यौकुट्यः
द्वितीयाकुटीम्कुट्यौकुटीः
तृतीयाकुट्याकुटीभ्याम्कुटीभिः
चतुर्थीकुट्यैकुटीभ्याम्कुटीभ्यः
पञ्चमीकुट्याःकुटीभ्याम्कुटीभ्यः
षष्ठीकुट्याःकुट्योःकुटीनाम्
सप्तमीकुट्याम्कुट्योःकुटीषु
सम्बोधनहे कुटिहे कुट्यौहे कुट्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुटी
कुटी
kuṭī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निवास/कक्ष (2.2.6) वास · शाला · सभा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुटी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. जंगलों या देहात में रहने के लिये घास फूस से बनाया हुआ छोटा घर । पर्णशाला । कुटिया । झोपड़ी ।
२. मुरा नामक गंधद्रव्य ।
३. सफेद कुड़ा । कुटज ।
४. मरुआ नामक पौधा ।
५. मदिरा । मद्य [को॰] ।
६. लतागृह । लतामंडप [को॰] ।
७. पुष्प का स्तवक । फूल का गुच्छा [को॰] ।
८. मोड़ । घुमाव [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुटी f. g. गौरादि (Gaṇar. 47).
कुटी f. ‘a curvature, curve’, see भृक्˚, भ्रुक्˚
a hut, cottage, house, hall, shop, MBh.; R. &c.
a room with openings used for fumigations, Car.; Suśr.
a bawd, L.
a nosegay, bundle or tuft of flowers or vegetables, L.
a kind of perfume (commonly Murā), or = सुरा (spirituous liquor), L.
कुटी &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (288,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुटी 1 A curve. --2 A cottage, hut; प्रासादीयति कुट्यां Sk.; Ms. 11. 73; पर्ण˚, अश्व˚ &c. --3 A vessel with openings used for fumigation. --4 A nosegay. --5 A kind of perfume (मुरा). --6 Spirituous liquor. --7 A bawd, procuress. --Comp. --चकः a religious mendicant of a particular order; चतुर्विधा भिक्षवस्ते कुटीचकबहूदकौ । हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात् स उत्तमः ॥ Mb. --चरः a kind of ascetic who entrusts the care of his family to his son and devotes himself solely to religious penance and austerities.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0407-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुटी स्त्री कुट--इन् ङीप् । १ गृहे २ कुटिन्यां ३ मुरानामग- न्धद्रव्ये च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2071,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुटी, स्त्री पुं, (कुटि + वा ङीप् ।) कुटः । गृहम् । इत्यमरः । २ । २ । ६ ॥ (यथा मनुः । ११ । ७२ । “ब्रह्महा द्वादशसमाः कुटीं कृत्वा वने वसेत्” ॥)
कुटी, स्त्री, कुम्भदासी । कुटिनी इति भाषा ॥ मुरा- नामगन्धद्रव्यम् । चित्रगुच्छः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-137-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुटी" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुटिकुटी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुटि 📚 ➤ झोपड़ी
संस्कृत: सभागृहम् · पर्याय: वास, शाला, सभा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुटी 📚जंगलों या देहात में रहने के लिये घास फूस से बनाया हुआ छोटा घर । पर्णशा…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुटी
निवास/कक्ष (२.२.६) — वास, शाला, सभा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें