🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:00:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुटीचक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुटीचक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुटीचक

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: ‘delighting in staying in the house’, a kind of religious mendicant (who lives at his son's expense), MBh. xii

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुटीचक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुटीचक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुटीचकःकुटीचकौकुटीचकाः
द्वितीयाकुटीचकम्कुटीचकौकुटीचकान्
तृतीयाकुटीचकेनकुटीचकाभ्याम्कुटीचकैः
चतुर्थीकुटीचकायकुटीचकाभ्याम्कुटीचकेभ्यः
पञ्चमीकुटीचकात् / कुटीचकाद्कुटीचकाभ्याम्कुटीचकेभ्यः
षष्ठीकुटीचकस्यकुटीचकयोःकुटीचकानाम्
सप्तमीकुटीचकेकुटीचकयोःकुटीचकेषु
सम्बोधनहे कुटीचकहे कुटीचकौहे कुटीचकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुटीचक
कुटीचक
kuṭīcaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुटीचक संज्ञा पुं॰ [सं॰] चार प्रकार के संन्यासियों में से पहला । विशेष—इस कोटि का संन्यासी शिखासुत्र का त्याग नहीं करना । यह तीन दंड और कमंडलु रखना, कषाय पहनता और त्रिकाल संख्या करता है । यह अपने कुटुंब और बंधुओं के अतिरिक्त दूसरे के घर की भिक्षा नहीं लेता । मरने पर इसका दाहकर्म किया जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुटी—चक m. ‘delighting in staying in the house’, a kind of religious mendicant (who lives at his son's expense), MBh. xiii, 6478; BhP. iii, 12, 43.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (288,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुटीचक पु० कुट्यां चकते तृप्नोति चक--तृप्तौ अच् । सं- न्यासिभेदे “चतुर्विधा भिक्षवस्ते कुटीचकबहूदकौ । हंसः परमहंसश्च योऽत्र पश्चात् सौत्तमः” भा० आनु० १४ अ० । कुटीचकलक्षणादिकम् आश्रमशब्दे ८४१ पृ० दर्शि- तम् “न्यासे कुटीचकः पूर्व्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ” भाग० ३, १२, २७
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2071,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुटीचकः, पुं, (कुट्या क्लेशेन पुत्त्रान्नेन चकते तृप्नोति । कुटी + चक् + अच् ।) पुत्त्रान्नजीवी । तत्पर्य्यायः । पुत्त्रान्नादः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (कुट्यां पर्णकुटीरे चकते तृप्नोति वसतीति । सन्न्यासि- भेदः । स च कर्म्मनिष्ठः । यथा -- महाभारते १३ । १४ अध्याये । “चतुर्व्विधा भिक्षवस्ते कुटीचकबहूदकौ । हंसः परमहंसश्च योऽत्र पश्चात् स उत्तमः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-137-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "कुटीचक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुटीचककुटीचक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुटीचक 📚 ➤ चार प्रकार के संन्यासियों में से पहला । विशेष—इस कोटि का संन्यासी शिखा… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): ‘delighting in staying in the house’, a kind of religious mendicant (who lives at his son's expense), MBh. xii

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुटीचक 📚चार प्रकार के संन्यासियों में से पहला । विशेष—इस कोटि का संन्यासी शिखा…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कुटीचक = कुटी + चक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬