🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:14:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुडव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुडव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुडव

अर्थ: कुड् - कवन्, कपन् वा

संस्कृत: परिमाणः · पर्याय: आढक, द्रोण, खारी, वाह, निकुञ्चक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुडव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कुडव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुडव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुडवःकुडवौकुडवाः
द्वितीयाकुडवम्कुडवौकुडवान्
तृतीयाकुडवेनकुडवाभ्याम्कुडवैः
चतुर्थीकुडवायकुडवाभ्याम्कुडवेभ्यः
पञ्चमीकुडवात् / कुडवाद्कुडवाभ्याम्कुडवेभ्यः
षष्ठीकुडवस्यकुडवयोःकुडवानाम्
सप्तमीकुडवेकुडवयोःकुडवेषु
सम्बोधनहे कुडवहे कुडवौहे कुडवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुडव
कुडव
kuḍava
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुडव m. n. a measure of grain or of wood or of iron &c. (4th part of a Prastha, described by some as a vessel four fingers wide and as many deep and containing 12 Prakṛtis or handfuls; also said to contain 13 1/2 cubic Aṅgulas, or to contain 64 cubic Aṅgulas [ŚārṅgS.], or to be a finger and a half deep and three fingers each in length and breadth; in med. it is equal to two Prakṛtis or thirty-two Tolakas), MBh.; Jyot.; VarBṛS. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (289,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुडवः --(पः) A measure of grain equal to (1/4) of a Prastha and containing 12 handfuls.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0408-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुडप(व) पु० कुड--कपन् (कवन्)वा । प्रस्थचतुर्थांशरूपे प- रिमाणभेदे अमरः अर्द्धर्चादि । कर्षशब्दे विवृतिः क्षीर- स्वामिमते पान्तः । “द्रोणस्तु खार्य्याः खलु षोडशोऽंशः स्यादाढकोद्रोणचतुर्थभागः । प्रस्थश्चतुर्थांश इहाढकस्य प्रस्थाङ्घ्रिराद्यैः कुडवः प्रदिष्टः” “लीला० तेन षोडशक- र्षमितः कुडवः आर्द्रद्रवाणां तु द्वात्रिंशत्कर्षमित इत्याह सुश्रुतः “पलकुडवादीनामतो मानन्तु व्याख्यास्यामः । तत्र द्वादशधान्यमाषा मध्यमाः सुवर्णमाषकः । ते षोडश सुवर्णम् । अथ मध्यमनिष्पावा वा एकोनविंशतिर्द्ध- रणम् । तान्यर्द्धतृतीयानि कर्षः । ततश्चोद्धं चतु- र्गुणमभिवर्द्धयन्तः पलकुडवप्रस्थाढकद्रोणा इत्यभिनि- ष्पद्यन्ते तुला पलशतं तानि विंशतिर्भारः शुष्काणामिदं मानमार्द्रद्रवाणाञ्च द्विगुणमिति” । [] “अथ षष्ठे गते काले यवप्रस्थमुपार्ज्जयन् । यवप्रस्थ तु तं सक्तूनकुर्व्वन्त तपस्विनः । कृतजप्याह्निकास्ते तु हुत्वा चाग्निं यथाविधि । कुडवं कुडवम् सर्व्वे (चत्वारः) व्यभजत्त तपस्विनः” “इत्युक्तः प्रतिगृह्याथ सक्तना कुडवं द्विजः” भा० आश्व० ९०, ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2075-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुडवः, पुं, (कुण्डति परिमाति अनेनास्मिन् वा । कुड + कवन् ।) परिमाणविशेषः । (यथा, आर्य्या- सप्तशत्थाम् । १३० । “उपनीय कमलकुडवं कथयति समयश्चिकित्सके हलिकः” ॥) स तु प्रस्थ- चतुर्थांशः । इति लीलावती ॥ वैद्यकमते विप्र- सृतपरिमाणम् । द्वात्रिंशत्तोलकमिति यावत् । तत्पर्य्यायः । अञ्जलिः २ अष्टमारम् ३ शरावार्द्धम् ४ । इति परिभाषा ॥ (यदुक्तं वैद्यकपरिभाषायाम् ॥ “रत्तिकादिषु मानेषु यावन्न कुडवो भवेत् । शुष्कद्रवार्द्रयोश्चापि तुल्यमानं प्रकीर्त्तितम्” ॥ “प्रसृतिभ्यामञ्जलिः स्यात् कुडवोऽर्द्धशरावकः ॥ अष्ठमानञ्च स ज्ञेयः” । इति शार्ङ्गधरस्य पूर्व्व- खण्डे । १ अः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-138-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "कुडव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुडवकुडव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुडव 📚 ➤ कुड् - कवन्, कपन् वा
संस्कृत: परिमाणः · पर्याय: आढक, द्रोण, खारी, वाह, निकुञ्चक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुडव 📚m. n. a measure of grain or of wood or of iron &c. (4th part of a Pras…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें