🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:57:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुतपः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुतपः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुतपः

अर्थ: अच् ब्राह्मण

संस्कृत: मृगरोमोत्थपटः, अह्नोऽष्टमभागः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुतप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुतप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुतपःकुतपौकुतपाः
द्वितीयाकुतपम्कुतपौकुतपान्
तृतीयाकुतपेनकुतपाभ्याम्कुतपैः
चतुर्थीकुतपायकुतपाभ्याम्कुतपेभ्यः
पञ्चमीकुतपात् / कुतपाद्कुतपाभ्याम्कुतपेभ्यः
षष्ठीकुतपस्यकुतपयोःकुतपानाम्
सप्तमीकुतपेकुतपयोःकुतपेषु
सम्बोधनहे कुतपहे कुतपौहे कुतपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुतप
कुतप
kutapa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दिन का आठवाँ भाग (दोपहर) (2.7.33)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुतप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दिन का आठवां मुहुर्त जो मध्याह्न समय में होता है ।
२. मिताक्षरा के अनुसार आठ वस्तुएँ जिनकी श्राद्ध में आवश्यकता होती है, अर्थात्—मध्याह्न, खडगपात्र या गैडे के चमड़े का पात्र, नेपाली कंबल, चांदी का बरतन, कुश, तिलु, गाय और दौहित्र । इसे कुतापाष्टक भी कहते हैं ।
३. एक बाजा ।
३. बकरी बाल का कंबल ।
५. सुर्य ।
६. अग्नि ।
७. द्विज ।
८. अतिथि ।
९. भाजा ।
१०. वृषभ । बैल [को॰] ।
११. अन्न (को॰) ।
१२. कन्या का पुत्र [को॰] ।
१३. कुश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कु—तप mfn. slightly hot, W.
कु—तप m. n. (g. अर्धर्चादि) a sort of blanket (made of the hair of the mountain goat), Gaut.; Mn.; Yājñ.; VarBṛS.
कु—तप m. the Kuśa grass (Poa cynosuroides), Hcat.
the eighth Muhūrta or portion of the day from the last Daṇḍa of the second watch to the first of the third or about noon (an eligible time for the performance of sacrifices to the Manes), MBh. xiii, 6040; MatsyaP.
grain, L.
a daughter's son, L.
a sister's son, L.
a twice-born man (one of the first three classes), L.
a Brāhman, L.
a guest, L.
the sun, L.
fire, L.
an ox, L.
a kind of musical instrument, L.
कु-तप &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (286,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुतपः 1 A Brāhmaṇa. --2 A twiceborn man (द्विजन्मन्). --3 The sun. --4 Fire. --5 A guest. --6 An ox, a bull. --7 A daughter's son. --8 A sister's son. --9 Grain. --10 The eighth Muhūrta of the day; अह्नो मुहूर्ता विख्याता दश पंच च सर्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः ॥ --11 A musical instrument. --12 A time suitable for the performance of sacrifices to the manes. --पं The Kuśa grass
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0408-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुतप पु० कुत्सितं पापं तपति कुं भूमिं तपति--तप--अच् कुत- कपन् वा । १ सूर्य्ये २ वह्नौ ३ अतिथौ ४ गवि ५ भागिनेये ६ द्विजातौ च ७ दौहित्रे ८ वाद्यभेदे ९ नेपालकम्बले १० कुश- तृणे च न० मेदि० । पञ्चदशधा विभक्तदिनस्याष्टमे ११ भागे अमरः अर्द्धर्चादि “मध्याह्नः खड्गपात्रञ्च तथा नेपाल- कम्बलम् । रौप्य दर्भास्त्रिलाः शाकं दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः” इति स्मृत्युक्तेषु अष्टसु पदार्थेषु । “कुत्सितं पाप- मित्याहुस्त्रस्य सन्तापकारिणः । अष्टावेतेयस्तस्मात् कुतपा इति विश्रुताः” इति स्मृत्युक्तेस्तेषां तथात्वम् । अह्नो- मुहूर्त्ता विख्याता दश पञ्च च सर्व्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्त्तोशः स कालः कुतपःस्मृतः” स्मृतिः । स च एकोद्द्विष्टश्राद्धारम्भकालः “कुतपप्रथमे भागे एको- दिष्टमुपक्रमेत् । आवर्त्तनसमीपे वा तत्रैव नियतात्म- वान्” कालमा० व्यासोक्तेः । “आवर्त्तनं पश्चिमदिगव- स्थितच्छायायाः पूर्व्वपदिग्गतिकालः कुतपशेषपदण्ड इत्यर्थः” रघु० । “आरभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्य्यादारोहिणं बुधः । विधिज्ञो विधिमास्थाय रीहिणं तु न लङ्घ- येत्” गौतमः । “दिवसस्याष्टमे भागे सन्दीभवति भास्करः । स कालः कुतपोज्ञेयः पितॄणां दत्तमक्षयम्” मत्० पु० “त्रीणि श्राद्धे प्रशस्यन्ते दौहित्रः कुतपस्तिलाः” मनूक्तौ दौहित्रतिलानां पृथङ्मिर्द्देशातुक्तकाल- परता । तथाच तत्रैव मुख्यत्वम् दौहित्रादौ परिभाषि- कत्वमिति विवेकः । ज्योत्स्नादि० चतुरर्थ्याम् अण् । कौतप तन्निर्वृत्तादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2094,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुतपः, पुं क्ली, अह्नोऽष्टमोऽंशः । दिवसस्याष्टमो मूहूर्त्तः । यथा, -- “अह्नो मुहूर्त्ता विख्याता दश पञ्च च सर्व्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्त्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः” ॥ इति श्राद्ध्वतत्त्वे मत्स्यपुराणवचनम् ॥ * ॥ पारि- भाषिककुतपा यथा, -- “मध्याह्नः खङ्गपात्रञ्च तथा नेपालकम्बलः । रौप्यं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः ॥ पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य सन्तापकारिणः । अष्टावेते यतस्तस्मात् कुतपा इति विश्रुताः” ॥ इति मिताक्षरायामाचाराध्यायः ॥ स च त्रिंश- द्दण्डदिनमाने द्वितीहप्रहरशेषदण्डावधि तृतीय- प्रहरप्रथमदण्डपर्य्यन्तकालः । इत्यमरः । २ । ७ । ३१ ॥ स तु एकोद्दिष्टश्राद्धारम्भकालः । यथा, -- “आरभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्य्यादारौहिणं बुधः । विधिज्ञो विधिमास्थाय रौहिणन्तु न लङ्घयेत्” ॥ इति श्राद्धतत्त्वम् ॥ “दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीमवति भास्करः । स कालः कुतपो ज्ञेयः पितॄणामन्नमक्षयम्” ॥ इति शातातपः ॥ * ॥ दौहित्रः । वाद्यम् । छाग- लोमजकम्बलम् । कुशतृणम् । इति मेदिनी ॥
कुतपः, पुं, (कुत्सितं पापं तपति कुं भूमिं तपति वा । तप + अच् । कुत् + कपन् वा ।) सूर्य्यः । वैश्वा- नरः । द्विजन्मा । अतिथिः । गौः । भागिनेयः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-140-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुतप" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुतपःकुतप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुतपः 📚 ➤ अच् ब्राह्मण
संस्कृत: मृगरोमोत्थपटः, अह्नोऽष्टमभागः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुतप 📚दिन का आठवां मुहुर्त जो मध्याह्न समय में होता है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुतप

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें