🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:09:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुतप
kutapa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दिन का आठवाँ भाग (दोपहर) (2.7.33)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुतप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दिन का आठवां मुहुर्त जो मध्याह्न समय में होता है ।
२. मिताक्षरा के अनुसार आठ वस्तुएँ जिनकी श्राद्ध में आवश्यकता होती है, अर्थात्—मध्याह्न, खडगपात्र या गैडे के चमड़े का पात्र, नेपाली कंबल, चांदी का बरतन, कुश, तिलु, गाय और दौहित्र । इसे कुतापाष्टक भी कहते हैं ।
३. एक बाजा ।
३. बकरी बाल का कंबल ।
५. सुर्य ।
६. अग्नि ।
७. द्विज ।
८. अतिथि ।
९. भाजा ।
१०. वृषभ । बैल [को॰] ।
११. अन्न (को॰) ।
१२. कन्या का पुत्र [को॰] ।
१३. कुश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कु—तप mfn. slightly hot, W.
कु—तप m. n. (g. अर्धर्चादि) a sort of blanket (made of the hair of the mountain goat), Gaut.; Mn.; Yājñ.; VarBṛS.
कु—तप m. the Kuśa grass (Poa cynosuroides), Hcat.
the eighth Muhūrta or portion of the day from the last Daṇḍa of the second watch to the first of the third or about noon (an eligible time for the performance of sacrifices to the Manes), MBh. xiii, 6040; MatsyaP.
grain, L.
a daughter's son, L.
a sister's son, L.
a twice-born man (one of the first three classes), L.
a Brāhman, L.
a guest, L.
the sun, L.
fire, L.
an ox, L.
a kind of musical instrument, L.
कु-तप &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (286,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुतपः 1 A Brāhmaṇa. --2 A twiceborn man (द्विजन्मन्). --3 The sun. --4 Fire. --5 A guest. --6 An ox, a bull. --7 A daughter's son. --8 A sister's son. --9 Grain. --10 The eighth Muhūrta of the day; अह्नो मुहूर्ता विख्याता दश पंच च सर्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः ॥ --11 A musical instrument. --12 A time suitable for the performance of sacrifices to the manes. --पं The Kuśa grass
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0408-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुतप पु० कुत्सितं पापं तपति कुं भूमिं तपति--तप--अच् कुत- कपन् वा । १ सूर्य्ये २ वह्नौ ३ अतिथौ ४ गवि ५ भागिनेये ६ द्विजातौ च ७ दौहित्रे ८ वाद्यभेदे ९ नेपालकम्बले १० कुश- तृणे च न० मेदि० । पञ्चदशधा विभक्तदिनस्याष्टमे ११ भागे अमरः अर्द्धर्चादि “मध्याह्नः खड्गपात्रञ्च तथा नेपाल- कम्बलम् । रौप्य दर्भास्त्रिलाः शाकं दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः” इति स्मृत्युक्तेषु अष्टसु पदार्थेषु । “कुत्सितं पाप- मित्याहुस्त्रस्य सन्तापकारिणः । अष्टावेतेयस्तस्मात् कुतपा इति विश्रुताः” इति स्मृत्युक्तेस्तेषां तथात्वम् । अह्नो- मुहूर्त्ता विख्याता दश पञ्च च सर्व्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्त्तोशः स कालः कुतपःस्मृतः” स्मृतिः । स च एकोद्द्विष्टश्राद्धारम्भकालः “कुतपप्रथमे भागे एको- दिष्टमुपक्रमेत् । आवर्त्तनसमीपे वा तत्रैव नियतात्म- वान्” कालमा० व्यासोक्तेः । “आवर्त्तनं पश्चिमदिगव- स्थितच्छायायाः पूर्व्वपदिग्गतिकालः कुतपशेषपदण्ड इत्यर्थः” रघु० । “आरभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्य्यादारोहिणं बुधः । विधिज्ञो विधिमास्थाय रीहिणं तु न लङ्घ- येत्” गौतमः । “दिवसस्याष्टमे भागे सन्दीभवति भास्करः । स कालः कुतपोज्ञेयः पितॄणां दत्तमक्षयम्” मत्० पु० “त्रीणि श्राद्धे प्रशस्यन्ते दौहित्रः कुतपस्तिलाः” मनूक्तौ दौहित्रतिलानां पृथङ्मिर्द्देशातुक्तकाल- परता । तथाच तत्रैव मुख्यत्वम् दौहित्रादौ परिभाषि- कत्वमिति विवेकः । ज्योत्स्नादि० चतुरर्थ्याम् अण् । कौतप तन्निर्वृत्तादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2094,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुतपः, पुं क्ली, अह्नोऽष्टमोऽंशः । दिवसस्याष्टमो मूहूर्त्तः । यथा, -- “अह्नो मुहूर्त्ता विख्याता दश पञ्च च सर्व्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्त्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः” ॥ इति श्राद्ध्वतत्त्वे मत्स्यपुराणवचनम् ॥ * ॥ पारि- भाषिककुतपा यथा, -- “मध्याह्नः खङ्गपात्रञ्च तथा नेपालकम्बलः । रौप्यं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः ॥ पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य सन्तापकारिणः । अष्टावेते यतस्तस्मात् कुतपा इति विश्रुताः” ॥ इति मिताक्षरायामाचाराध्यायः ॥ स च त्रिंश- द्दण्डदिनमाने द्वितीहप्रहरशेषदण्डावधि तृतीय- प्रहरप्रथमदण्डपर्य्यन्तकालः । इत्यमरः । २ । ७ । ३१ ॥ स तु एकोद्दिष्टश्राद्धारम्भकालः । यथा, -- “आरभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्य्यादारौहिणं बुधः । विधिज्ञो विधिमास्थाय रौहिणन्तु न लङ्घयेत्” ॥ इति श्राद्धतत्त्वम् ॥ “दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीमवति भास्करः । स कालः कुतपो ज्ञेयः पितॄणामन्नमक्षयम्” ॥ इति शातातपः ॥ * ॥ दौहित्रः । वाद्यम् । छाग- लोमजकम्बलम् । कुशतृणम् । इति मेदिनी ॥
कुतपः, पुं, (कुत्सितं पापं तपति कुं भूमिं तपति वा । तप + अच् । कुत् + कपन् वा ।) सूर्य्यः । वैश्वा- नरः । द्विजन्मा । अतिथिः । गौः । भागिनेयः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-140-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुतप" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें