🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:49:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुमारक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुमारक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुमारक

अर्थ: बच्चा, युवा

संस्कृत: वरणः · पर्याय: वरुण, वरण, सेतु, तिक्तशाक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुमारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कुमारक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कुमार + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुमारक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुमारकःकुमारकौकुमारकाः
द्वितीयाकुमारकम्कुमारकौकुमारकान्
तृतीयाकुमारकेणकुमारकाभ्याम्कुमारकैः
चतुर्थीकुमारकायकुमारकाभ्याम्कुमारकेभ्यः
पञ्चमीकुमारकात् / कुमारकाद्कुमारकाभ्याम्कुमारकेभ्यः
षष्ठीकुमारकस्यकुमारकयोःकुमारकाणाम्
सप्तमीकुमारकेकुमारकयोःकुमारकेषु
सम्बोधनहे कुमारकहे कुमारकौहे कुमारकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुमारक
कुमारक
kumāraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बरना वृक्ष के नाम (2.4.25) वरुण · वरण · सेतु · तिक्तशाक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुमारक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बच्चा ।
२. आँख की पुतली [कों॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुमारक अस्, m. a little boy, boy, youth, RV. viii, 30, 1; 69, 15; ŚBr.; MBh. &c.
(also ifc., e.g. ऋषि-क्˚, a young Ṛṣi, Śak.; नाग-क्˚, a young Nāga, Kathās.)
the pupil of the eye, ŚBr. iii
N. of a Nāga, MBh. i, 2154
the plant Capparis trifoliata, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (292,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुमारकः 1 A child, a youth. --2 The pupil of the eye.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0410-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुमारकः, पुं, (कुमार + संज्ञायां स्वार्थे वा कन् ।) वरुणवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । २५ ॥ बालकः ॥ इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । १ । १२८ । २२ । “प्रहारवेगाभिहता द्रुमा व्याघूर्णितास्ततः । सफलाः प्रपतन्ति स्म द्रुतं स्रस्ताः कुमारकाः” ॥ राजकुमारः । यथा महाभारते । १ । १३३ । ७ । “ते तं दृष्ट्वा महात्मानमुपगम्य कुमारकाः । भग्रोत्साहक्रियात्मानो ब्राह्मणं पर्य्यवारयन्” ॥) [] कौरव्यवंशोद्भवो नागविशेषः । यथा, महाभारते १ । आस्तीकपर्व्वणि ५७ । १३ । “एरकः कुण्डलो वेणी वेणीस्कन्धः कुमारकः । बाहुकः शृङ्गवेरश्च धूर्त्तकः प्रातरातकौ । कौरव्यकुलजास्त्वेते प्रविष्टा हव्यवाहनम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-146-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुमारककुमारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कुमार + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: कुमारक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कुमार + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुमारक 📚 ➤ बच्चा, युवा
संस्कृत: वरणः · पर्याय: वरुण, वरण, सेतु, तिक्तशाक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुमारक 📚बच्चा🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुमारक
बरना वृक्ष के नाम (२.४.२५) — वरुण, वरण, सेतु, तिक्तशाक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कुमारक = कु + मारक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • कुमारक: कुमार + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬