🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:33:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुल्फः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुल्फः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुल्फः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (= गुल्फ॑; √ 3. कल्, Uṇ.) the ankle, RV. vii, 50, 2; ŚBr. xi

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुल्फ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुल्फ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुल्फःकुल्फौकुल्फाः
द्वितीयाकुल्फम्कुल्फौकुल्फान्
तृतीयाकुल्फेनकुल्फाभ्याम्कुल्फैः
चतुर्थीकुल्फायकुल्फाभ्याम्कुल्फेभ्यः
पञ्चमीकुल्फात् / कुल्फाद्कुल्फाभ्याम्कुल्फेभ्यः
षष्ठीकुल्फस्यकुल्फयोःकुल्फानाम्
सप्तमीकुल्फेकुल्फयोःकुल्फेषु
सम्बोधनहे कुल्फहे कुल्फौहे कुल्फाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुल्फ
कुल्फ
kulpha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुल्फ पु १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ कुलुफ । उ॰—कोई माल इकट्ठा करता है कोइ कुंजी कुल्फ लगाता है ।—राम॰ धर्म॰, पृ॰ ९२ ।
कुल्फ २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक रोग ।
२. गुल्फ । टखना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुल्फ अस्, m. (= गुल्फ; √ 3. कल्, Uṇ.) the ankle, RV. vii, 50, 2; ŚBr. xi
कुल्फ (अस्, अम्), m. n. a disease, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (296,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुल्फः, --ल्फं A disease.
कुल्फः, --ल्फं A disease.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0413-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुल्फ पुंन० । कल--संख्यांने फक् अस्य उच्च । १ रोगभेदे २ गुल्के च उज्ज्वलद० । “अष्ठीवन्तौ परि कुल्फौ च देहत्” ऋ० ७, ५०, २, “अयमेवादक्षिण ऊरुर्वरुणप्राघास” इत्यु- पक्रमे “कुल्फावेवैन्द्राग्नं हविः” शत० व्रा० ११ । ५ । २ । ३ । “अयमेवोत्तरऊरुरित्युपक्रमे “कुल्फावेवैन्द्राग्नं हविः तस्मादिमौ द्वौ कुल्फाविति च” ११ । ५ । २ । ५ । “जानुद- घ्नोद्वितीयः कुल्फदघ्नस्तृतीयः” शत० व्रा० १२ । २ । १ । ३० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2139,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुल्फः, पुं क्ली, (कल संख्याने “कलिगलिभ्यां फग- स्योच्च” । उणां ५ । २६ । इति फक् अस्य उच्च ।) रोगः । गुल्फे पुं इत्युणादिकोषः ॥ (यथा, ऋग्वेदे ७ । ५० । २ । “यद्विजामन्परुषि वन्दनं भुवदष्टी- वन्तौ परिकुल्फौ च देहत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-156-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुल्फ" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुल्फःकुल्फ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुल्फः 📚 ➤ पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'कुलुफ' उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (= गुल्फ॑; √ 3. कल्, Uṇ.) the ankle, RV. vii, 50, 2; ŚBr. xi

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुल्फ 📚पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'कुलुफ'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें