🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:37:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुशन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुश-+न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

न

अर्थ: निषेधात्मक अव्यय, ’नहीं’ ’न तो’ ’न’ का समानार्थक, लोट् लकार में प्रतिषेधात्मक न होकर, आज्ञा, प्रार्थना या कामना के लिए प्रयुक्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — न
न
na
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
न एक व्यंजन जो हिदी या संस्कृत वर्णमाला का बीसवाँ और तवर्ग का पाँचवाँ वर्ण है । इसका उच्तारणस्थान दंत् है । इसके उच्चारण में आभ्यंतर प्रयत्न और जीभ के अगले भाग का दाँतों की जंड़ से स्पर्श होता है । और बाहय प्रयत्न संवार, नाद, घोष और अल्पप्राण है । काव्य आदि में इस वर्ण का विन्यास सुखद होता है ।
न १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उपमा ।
२. रत्न ।
३. सोना ।
४. बुद्ध ।
५. बंध ।
६. मोती (को॰) ।
७. गणेश (को॰) ।
८. धन । संपत्ति (को॰) ।
९. युद्ब (को॰) ।
१०. उपहार (को॰) ।
न २ वि॰
१. पतला ।
२. रिक्त । शून्य ।
३. अनुऱूप । सदृश । वही ।
४. अश्रांत । न थका हुआ ।
५. प्रशांसित ।
६. अविभक्त अविभाजित [को॰] ।
न ३ अव्य॰ १, निषेधवाचक शब्द । नहीं । मत । जैसे,—तुम न जाओ तो कोई हर्ज है ? (ख) उसे कुछ न देना ही ठीका है । विशेष—विधि, अनुज्ञा, हेतुहेतुमद् भाव आदि कुछ विशेष स्थलों पर भी 'नहीं के स्थान में 'न' आता है । जैसे,—
२. कि नहीं । या नहीं । (क) तुम वहाँ जाओगे न ? (ख) वे दिनभर तो वहाँ रहेंगे न ? विशेष—इस अर्थ में इसका प्रयोग प्रश्नात्मक वाक्य़ के अंत में ही होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. न the dental nasal (found at the beginning of words and before or after dental consonants as well as between vowels; subject to conversion into ण, Pāṇ. viii, 4, 1-39).
2. न ind. not, no, nor, neither, RV. (ना, x, 34, 8) &c. &c. (as well in simple negation as in wishing, requesting and commanding, except in prohibition before an Impv. or an augmentless aor. [cf. 1. मा]; in successive sentences or clauses either simply repeated, e.g. Mn. iv, 34; or strengthened by another particle, esp. at the second place or further on in the sentence, e.g. by उ [cf. नो], उत, अपि, चापि, वा, वापि or अथ वा, RV. i, 170, 1; 151, 9; Nal. iii, 24, &c.; it may even be replaced by च, वा, अपि च, अपि वा, &c. alone, as, Mn. ii, 98; Nal. i, 14, &c.; often joined with other particles, beside those mentioned above esp. with a following तु, त्व् एव, त्व् एव तु, चेद्, q.v., खलु, q.v., ह [cf. g. चादि and Pāṇ. viii, 1, 31] &c.; before round or collective numbers and after any numeral in the instr. or abl. it expresses deficiency, e.g. एकया न विंशति, not 20 by 1 i.e. 19 ŚBr.; पञ्चभिर् न चत्वारि शतानि, 395 ib.; with another न or an अ priv. it generally forms a strong affirmation [cf. Vām. v, 1, 9] e.g. नेयं न वक्ष्यति, she will most certainly declare, Śak. iii, 9; नादण्ड्यो ऽस्ति, he must certainly be punished, Mn. viii, 335; it may also, like अ, form compounds, Vām. v, 2, 13 [cf. below])
that not, lest, for fear lest (with Pot.), MBh.; R.; Daś. &c.
like, as, as it were (only in Veda and later artificial language, e.g. गौरो न तृषितः पिब, drink like [lit. ‘not’ i.e. ‘although not being’] a thirsty deer; in this sense it does not coalesce metrically with a following vowel).
न [cf. Gk. νη-; Lat. ně-; Angl.Sax. ne, ‘not’; Engl. no, &c.]
3. न mfn. (L.) thin, spare
vacant, empty
identical
unvexed, unbroken
न m. band, fetter
jewel, pearl
war
gift
welfare
N. of Buddha
N. of Gaṇeśa
= प्रस्तुत
= द्विरण्ड (?)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (523,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
न a. 1 Thin, spare. --2 Vacant, empty. --3 Same, identical. --4 Unwearied. --5 Praised. --6 Undivided. --नः 1 A pearl. --2 N. of Gaṇeśa. --3 Wealth, prosperity. --4 A band, tie. --5 War. --6 N. of Buddha. --7 A gift. --ind. (a) A particle of negation equivalent to ‘not,’ ‘no,’ ‘nor,’ ‘neither’, and used in wishing, requesting, or commanding, but not in prohibition before the imperative mood. (b) Used with the potential mood न may sometimes have the force of ‘lest,’ ‘for fear lest,’ ‘that not;’ क्षत्रियैर्धार्यते शस्त्रं नार्तशब्दो भवेदिति Rām. (c) In agrumentative writings न often comes after इति चेत् and means ‘not so.’ (d) When a negative has to be repeated in successive clauses of the same sentence or in different sentences, न may be simply repeated or may be used with particles like उत, च, अपि, चापि, वा &c.; नाधीयीताश्वमारूढो न वृक्षं न च हस्तिनं । न नावं न खरं नोष्ट्रं नेरिणत्थो न यानगः ॥ Ms. 4. 120; प्रविशंतं न मां कश्चिदपश्यन्नाप्यवारयत् Mb.; Ms. 2. 195; 3. 8, 9; 4. 15; Ś. 6. 17. Sometimes न may not be expressed in the second and other clauses, but represented only by च, वा, अपिवा; संपदि यस्य न हर्षोविपदि विषादो रणे च धीरत्वं H. 1. 33. (e) न is frequently joined with a second न or any other negative particle to intensify or emphasize an assertion; प्रत्युवाच तमृषिर्न तत्त्वतस्त्वां न वेद्मि पुरुषं पुरातनं R. 11. 85; न च न परिचितो न चाप्यगम्यः M. 1. 11; न पुनरलंकारश्रियं न पुष्यति Ś. 1; नादंड्यो नाम राज्ञोऽस्ति Ms. 8. 335; Me. 63, 106; नासौ न काम्यो न च वेद सम्यग् द्रष्टुं न सा R. 6. 30; Śi. 1. 55; Ve. 2. 10. (f) In a few cases न is retained at the beginning of a negative Tatpuruṣa compound; as नाक, नासत्य, नकुल; see P. VI. 3. 75. (g) न is often joined with other particles; नच, नवा, नैव नतु, नचेद्, नखलु &c. &c. (h) It is also used, especially in early Vedic literature, in the sense of [] ‘like,’ ‘as,’ ‘as it were’; गावो न गव्यूतीरनु; Śi. 20. 4. v. l. --Comp. --असत्यौ (m. du.) Aśvins, the twin physicians of the gods. --एक a. ‘not one’, more than one, several, various. --(कः) an epithet of Viṣṇu. ˚आत्मन् a. of a manifold or diverse nature. (--m.) N. of the Supreme Being. ˚चर a. ‘not living alone’, gregarious, living in society. ˚जः the Supreme Being. ˚धा ind. in many ways, diversely. ˚भेद, ˚रूप a. various, multiform. ˚शस् ind. repeatedly, often. --किंचन a. very poor, beggarly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0604-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
न अव्य० नह--वन्धने नश नाशे--वा ड । १ निषेधे २ उपमायां च मेदि० ३ नञर्थे च । अस्य समासे नलोपः नुडागमश्च न भवति । “संग्राभे नातिकोविदम्” भा० वि० ४ अ० । नञा समासे तु अनातकोवदमिति स्यात् । एकयोना विंशतिरित्यादिवाक्ये एकाद्नविंशतिः एकान्नविंशति- रित्यादि । नासत्यौ नाकैत्यादौ च नञशब्दसमासेऽपि [] प्रकृतिवद्भावविधानात् न नलोपादि । नैकधानाराचना- न्तरीयकादयस्तु नशब्देन “सह मुपेति” पा० समासात् सिद्धा सि० कौ० । गणरत्ने अयं चादिषु पठितः । “किंस्वित् प्रत्युत यच्चकच्चन न कं सत्रा समंसाकमः” इति तट्टीकायां “नेति निषेधोपमानयोरित्युक्त्वा उदाहृतम् “नैकः सुप्तेषु जागृयात्” । “तिष्ठा देवो न सविता” इति न सविता सवितेवेत्यर्थः” इति । ४ नकारस्वरूपवर्णे पु० । “दोधः सौख्यं मुदं” न इति वृ० र० टीका “नोग- र्जिनी क्षमा” इत्यादिवर्णातिधानम् । नञर्थश्च नञ्शब्दे वक्ष्यते । भावे बा० ड । ५ बन्धे पु० । नम--कर्त्तरि कर्मणि वा ड । ६ सुगते ७ हिरण्ये च पु० ८ स्तुते त्रि० मेदि० । ९ रत्ने पु० । एकाक्षरकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3925-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
न, नकारः । तवर्गपञ्चमवर्णः व्यञ्जनविंशवर्णश्च । अस्योच्चारणस्थानं दन्तः । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, शिक्षायाम् । १७ । “दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः ॥”) तत्पर्य्यायः । मेषः २ दीर्घी ३ सौरिः ४ । इति बीजाभिधानम् ॥ तत्स्वरूपम् । यथा, -- “नकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! कोटिविद्युल्लताकृतिम् । [] पञ्चदेवमयं वर्णं स्वयं परमकुण्डली ॥ पञ्चप्राणात्मकं वर्णं हृदि भावय पार्व्वति ! ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ “वामतः कुण्डली रेखा ऊर्द्ध्वाधःक्रमतः स्थिता । चन्द्रसूर्य्याग्निरूपा सा मात्रा वाणी प्रकीर्त्तिता ॥” तस्य ध्यानं यथा, वर्णोद्धारतन्त्रे । “ध्यानमस्य नकारस्य वक्ष्यते शृणु भाविनि ! । दलिताञ्जनवर्णाभां ललज्जिह्वां सुलोचनाम् ॥ चतुर्भुजां कोटराक्षीं चारुचन्दनचर्च्चिताम् । कृष्णाम्बरपरीधानामीषद्धास्यमुखीं सदा ॥ एवं ध्यात्वा नकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” अस्य नामानि यथा, -- “नो गर्ज्जिनी क्षमा सौरिर्व्वारुणी विश्वपावनी । मेषश्च सविता नेत्रं दन्तुरो नारदोऽञ्जनः ॥ ऊर्द्ध्वचामी द्विरण्डश्च वामपादाङ्गुलेर्मुखम् । वैनतेयस्तुतिर्व्वर्त्मस्तरणिर्व्वालिरागमः ॥ वामनो ज्वालिनी दीर्घो निरीहः सुगतिर्व्वियत् । शब्दात्मा दीर्घघोणा च हस्तिनापुरमेचकौ ॥ गिरिनायकनीलौ च शिवोऽनादिर्म्महामतिः ॥” इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥ (अनुबन्धविशेषः । यथा, कविकल्पद्रुमे । “नः स्वादिः पो मुचादिः ।” इति ॥ काव्यादौ अस्य प्रथमप्रयोगे फलं यथा, वृत्ररत्नाकर- टीकायाम् । “दो धः सौख्यं मुदं नः सुखभयमरणक्लेशदुःखं पवर्गः ॥”)
न, व्य, निषेधः । (यथा, मनुः । ६ । ४७ । “अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । नचेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्व्वीत केनचित् ॥”) उपमा । इति मेदिनी । ने १ ॥ आद्यस्य पर्य्यायः । नहि २ अ ३ नो ४ अभावः ५ । इत्यमरः । ३ । ४ । ११ ॥ अना ६ ना ७ । इति भरतः ॥ नञर्थश्च ॥
नः, पुं, (नमतीति । नम + अन्येष्वपीति डः ।) सुगतः । बन्धः । द्बिरण्डः । स्तुतः । इति मेदिनी । ने, १ ॥ रत्नम् । इत्येकाक्षरकोषः ॥ द्वितीया- चतुर्थीषष्ठीबहुवचनान्तस्यास्मच्छब्दस्य सान्त- रूपोऽयञ्च ॥ (यथा, मुग्धबोधे । “पुष्णातु वो नोऽपि हरिर्घनं वो ददातु नो हन्त्वशुभानि वो नः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-813-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुश-नसमास: कुश + न तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुशन 📚कुश 📚न ➤ कुश (ड एक प्रकार का घास जो पवित्र माना जाता हैं और बहु…) + न (निषेधात्मक अव्यय, ’नहीं’ ’न तो’ ’न’ का समानार्थक, लोट् लका…)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुश 📚काँस की तरह की एक पवित्र और प्रसिद्ध घास । डाभ । दर्भ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुश
कुश के नाम (२.४.१६६) — कुथ, दर्भ, पवित्र
विष्टर (३.३.१७८) — वृक्ष, पीढ़ा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कुशन = कुश + न तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें