🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:48:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुस्म

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुस्म

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुस्म

अर्थ: अयोग्य रीती से हसना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: कुत्सितस्मये

अंग्रेज़ी: to smile inappropriately, to smile with an insult

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुस्म (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कुस्म् + अच्
  2. कुस्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कुस्म् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कुस्म (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुस्मःकुस्मौकुस्माः
द्वितीयाकुस्मम्कुस्मौकुस्मान्
तृतीयाकुस्मेनकुस्माभ्याम्कुस्मैः
चतुर्थीकुस्मायकुस्माभ्याम्कुस्मेभ्यः
पञ्चमीकुस्मात् / कुस्माद्कुस्माभ्याम्कुस्मेभ्यः
षष्ठीकुस्मस्यकुस्मयोःकुस्मानाम्
सप्तमीकुस्मेकुस्मयोःकुस्मेषु
सम्बोधनहे कुस्महे कुस्मौहे कुस्माः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कुस्म् (चुरादिगण) · अर्थ: अयोग्य रीती से हसना (कुत्सितस्मये)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकुस्मयतेकुस्मयेतेकुस्मयन्ते
मध्यमकुस्मयसेकुस्मयेथेकुस्मयध्वे
उत्तमकुस्मयेकुस्मयावहेकुस्मयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): कुस्मयते · लिट् (आत्मने.): कुस्मयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): कुस्मयिता · लृट् (आत्मने.): कुस्मयिष्यते · लोट् (आत्मने.): कुस्मयताम् · लङ् (आत्मने.): अकुस्मयत · विधिलिङ् (आत्मने.): कुस्मयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कुस्मयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अचुकुस्मत · लृङ् (आत्मने.): अकुस्मयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कुस्मन · ण्वुल्: कुस्मकः · तृच्: कुस्मयिता · यत्: कुस्म्यः · तव्य: कुस्मयितव्यः · अनीयर्: कुस्मनीयः · क्त: कुस्मितः · क्तवतु: कुस्मितवान् · शानच्: कुस्मयमानः · क्त्वा: कुस्मयित्वा · ल्यप्: प्रकुस्म्य · तुमुन्: कुस्मयितुम् · णमुल्: कुस्मम् · क्तिन्: कुन्ति · क्वसु: कुस्मयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुस्म
कुस्म
kusma
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुस्म बुद्धिपूर्व्वकदर्शने चुरा० आत्म० सक० ईषद्धास्ये अक० सेट् । कुस्मयते अचुकुस्मतमूर्द्धन्यमध्य इत्येके ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2161,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुस्म क ङ मतीक्षिते । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- आत्मं-सकं-सेट् ।) कुस्मिति च । (अत्र अकं) ह्रस्वी दन्त्योपधः । मतीक्षितं बुद्धिपूर्व्वकदर्शनम् । कुस्मित् कुत्सितमीषद्धास्यम् । क ङ, कुस्मयते जनः । बुद्ध्या पश्यति कुत्सितं स्मयते वेत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-167-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुस्मकुस्म (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कुस्म् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: कुस्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कुस्म् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुस्म 📚 ➤ अयोग्य रीती से हसना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: कुत्सितस्मये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुस्म 📚बुद्धिपूर्व्वकदर्शने चुरा० आत्म० सक० ईषद्धास्ये अक० सेट् । कुस्मयते अच…🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कुस्म: कुस्म् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें