🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:16:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुहक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुहक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुहक

अर्थ: छली, ठग, चालाक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुहक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कुहक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुहक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुहकःकुहकौकुहकाः
द्वितीयाकुहकम्कुहकौकुहकान्
तृतीयाकुहकेनकुहकाभ्याम्कुहकैः
चतुर्थीकुहकायकुहकाभ्याम्कुहकेभ्यः
पञ्चमीकुहकात् / कुहकाद्कुहकाभ्याम्कुहकेभ्यः
षष्ठीकुहकस्यकुहकयोःकुहकानाम्
सप्तमीकुहकेकुहकयोःकुहकेषु
सम्बोधनहे कुहकहे कुहकौहे कुहकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुहक
कुहक
kuhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुहक पु २ वि॰ [सं॰ कुह + क] आश्चचर्यजनक । उ॰—कालि कलह कालि करहु कुहक विक्रम सुकर्ण जिम । प॰, रासी॰, पृ॰, १७४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कुहक m. (Uṇ. ii, 38) a cheat, rogue, juggler, MBh.; BhP.; Kām.
an impostor, Āp.
a kind of frog, Suśr.
N. of a Nāga prince, BhP.
कुहक n. juggling, deception, trickery, Hit.; BhP. &c.
2. कुहक ind. onomat. from the cry of a cock, &c., only in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (298,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुहकः [Uṇ. 2. 37] A cheat, rogue, juggler. --कं, --का Jugglery, deception. --Comp. --कार a. conjuring, cheating. --चकित a. afraid of a trick, suspicious, cautious, wary; H. 4. 102. --स्वनः, --स्वरः a cock.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0415-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुहक न० कुह--बा० क्वुन् । १ इन्द्रजाले असद्वस्तुनः सत्त्वेन बोधके व्यापारभेदे । “द्वेष्यैरपक्षैरहितैश्च तस्य भिद्यस्व नित्यं कुहकोद्यतैश्च” भा० व० २३३ अ० । “धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि” भाग० १, १, १, २ वञ्चनायां स्त्री क्षिपका० नेत्त्वम् । इन्द्रजालं च माया व कुहका वापि भीषणा” भा० उ० ५४६१ श्लो० । ३ नागभेदे पु० । “ततोऽधस्तान्महातले काद्रवेयाणां स- र्पाणां नैकशिरसां क्रोधवशोनाम गणः कुहकतक्षक- कालियसुषेणादिप्रधाना महाभोगवन्तः” भाग० ५ । २४ । ३९ । “द्विजोपसृष्टः कुहकस्तक्षको वा (मां) दशत्वलं नमत विष्णुगाथाः” भाग० १ । १९ । १४१ परीक्षिदुक्तिः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2162,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुहकं, क्ली, (कुह + “बहुलमन्यत्रापि” । उणां २ । ३७ इति क्वुब् ।) माया । (यथा, भागवते । १ । १ । १ । “जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः स्व- राट् तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत् सूरयः । तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गो मृषा धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि” ॥) तत्पर्य्यायः । इन्द्रजालम् २ जा- लम् ३ कुसृतिः ४ । तद्युक्ते त्रि । तत्पर्य्यायः । धूर्त्तः २ वञ्चकः ३ व्यंसकः ४ दाण्डाजिनिकः ५ मायी ६ जालिकः ७ । इति हेमचन्द्रः ॥ दाम्भिकः । इत्युणादिकोषः । (सर्पविशेषः । यथा, विष्णु- पुराणे १ । १७ । ३८ ॥ “इत्युक्तास्तेन ते सर्पाः कुहकास्तक्षकान्धकाः । अदशन्त समस्तेषु गात्रेष्वतिविषोल्वणाः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-168-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुहक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुहककुहक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कुह + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: कुहक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुहक 📚 ➤ छली, ठग, चालाक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुहक 📚पु ^२ वि॰ आश्चचर्यजनक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कुहक: कुह + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें