🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:15:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कूलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कूलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कूलम्

अर्थ: किनारा, तट

संस्कृत: तीरम् · पर्याय: रोध, तीर, प्रतीर, तट

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कूल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कूल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. अव्यय — कूल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  4. कूल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कूल् + घञ्
  5. कूल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कूल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकूलम्कूलेकूलानि
द्वितीयाकूलम्कूलेकूलानि
तृतीयाकूलेनकूलाभ्याम्कूलैः
चतुर्थीकूलायकूलाभ्याम्कूलेभ्यः
पञ्चमीकूलात् / कूलाद्कूलाभ्याम्कूलेभ्यः
षष्ठीकूलस्यकूलयोःकूलानाम्
सप्तमीकूलेकूलयोःकूलेषु
सम्बोधनहे कूलहे कूलेहे कूलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कूल
कूल
kūla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
किनारे के नाम (1.10.7) रोधस् · तीर · प्रतीर · तट
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कूल संज्ञा॰ पुं॰ [सं॰]
१. किनारा । तट । तीर । यौ॰— कूलवती = नदी ।
२. सेना के पींछे का भाग ।
३. समीप । पास ।
४. बड़ा नाला । नहर ।
५. तालाब ।
६. ढूहा टीला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूल n. a declivity, slope, RV. viii, 47, 11
a shore, bank, ŚBr. xiv; Nir.; Mn. &c. (ifc. Pāṇ. vi, 2, 121; 129 & 135; f(आ). , MBh. xiv, 1163)
a heap, mound, tope, Car.
a pond or pool, L.
the rear of an army, L.
N. of a locality g. धूमादि
कूल [cf. अज-कूला, अनु-कूल, उत्-क्˚ &c.; cf. also Hib. cul, ‘custody, guard, defence, back part of anything’; col, ‘an impediment’; Lat. collis?]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (300,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूलं 1 A shore, bank; राधामाधवयोर्जयंति यमुनाकूले रहःकेलयः Gīt. 1; नदीवोभवकूलभाक् R. 12. 35, 68. --2 A slope, declivity. --3 Skirt, edge, border, proximity; कुलायकूलेषु विलुव्य तेषु ते N. 1. 141. --4 A pond. --5 The rear of an army. --6 A heap, mound. --Comp. --चर a. frequenting or grazing on the banks of a river. --भूः f. the land on a bank. --हंडकः --हंडकः an eddy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0417-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूल आवृतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । कूलति अकूलीत् चु- कूल प्रनिकूलति कूलम् । “तासां प्राजमानो योनिम- कूलयत्” टत० व्रा० ४९ ।
कूल न० कूलति आवृणोति जलप्रवाहम् कूल--अच् । नद्या- देस्तीरे । “नदीकूलं यथा वृक्षः” मनुः “नदीवोभयकूल- भाक्” रघुः । “कुकूज कूले कलहंसमण्डली” नैष० । कर्म्मणि घञर्थे क । २ स्तूपे ३ तडागे ४ सैन्यपृष्ठे च विश्वः [] ६ अन्तिके “कुलायकूलेषु विलुट्य ते सुताः” नैष० । “कूलाय कूलेषु नीडान्तिकेषु” मल्लि० । बलादि० अस्त्यर्थे वा मतुप् मस्य वः । कुलवत् पक्षे इनिः कूलिन् । तद्युक्ते त्रि० स्त्रियां ङीप् । ततः धूमा० सौवीरे सम्बन्धिन्यर्थे वुञ् । कौलक कूलसम्बन्धिनि सौवीरे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2168,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूल, आवृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां--परं-- सकं--सेट् ।) षष्ठस्वरी । कूलति वाटी प्राचीरम् । इति दुर्गादासः ॥
कूलं, क्ली, (कूलति जलप्रवाहं आवृणोतीति । कूल् + अच् ।) नद्या जलसमीपस्थानम् । (यथा, रघुः । १६ । ३५ । [] “इत्यध्वनः कैश्चिदहोभिरन्ते कूलं समासाद्य कुशः सरय्वाः” ॥) तत्पर्य्यायः । रोधः २ तीरम् ३ प्रतीरम् ४ तटम् ५ तटः ६ तटी ७ । इत्यमरः । १ । १० । ७ ॥ रोधम् ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ वेला ९ । इति जटाधरः ॥ (कूल्यते आब्रियतेऽसौ । कूल + घञर्थे कः ।) स्तूपः । सैन्यपृष्ठम् । तडागः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-173-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कूल" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कूलम्कूल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कूल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अव्यय — कूल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कूलम् 📚 ➤ किनारा, तट
संस्कृत: तीरम् · पर्याय: रोध, तीर, प्रतीर, तट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कूल 📚॰ पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कूल
किनारे के नाम (१.१०.७) — रोधस्, तीर, प्रतीर, तट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें