🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:57:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

केतुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

केतुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

केतुः

अर्थ: चाय् - तु, की आदेशः

संस्कृत: ग्रहभेदः, पताका · पर्याय: पताका, वैजयन्ती, केतन, ध्वज, ललाम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. केतु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. केतृ (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. केतृ (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. केतृ (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कि + तृच्
  5. केतृ (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कि + तृच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — केतु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकेतुःकेतूकेतवः
द्वितीयाकेतुम्केतूकेतून्
तृतीयाकेतुनाकेतुभ्याम्केतुभिः
चतुर्थीकेतवेकेतुभ्याम्केतुभ्यः
पञ्चमीकेतोःकेतुभ्याम्केतुभ्यः
षष्ठीकेतोःकेत्वोःकेतूनाम्
सप्तमीकेतौकेत्वोःकेतुषु
सम्बोधनहे केतोहे केतूहे केतवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — केतु
केतु
ketu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रेत (3.3.67) मरा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केतु उस्, m. (fr. √ 4. चित्), bright appearance, clearness, brightness (often pl., ‘rays of light’), RV.; VS.; AV.
lamp, flame, torch, ib.
day-time, ŚāṅkhBr.
(Naigh. iii, 9) apparition, form, shape, RV.; PārGṛ.
sign, mark, ensign, flag, banner, RV.; AV.; MBh. &c.
a chief, leader, eminent person, RV.; R. iv, 28, 18; Ragh. ii, 33; BhP.
intellect, judgement, discernment (?), RV. v, 66, 4; AV. x, 2, 12
any unusual or striking phenomenon, comet, meteor, falling star, AdbhBr.; Mn. i, 38; VarBṛS.; BhP. &c.
the dragon's tail or descending node (considered in astron. as the 9th planet, and in mythol. as the body of the demon Saiṃhikeya [son of Siṃhikā] which was severed from the head or Rāhu by Viṣṇu at the churning of the ocean, but was rendered immortal by having tasted the Amṛta), Hariv. 4259; R.; VP.
‘a pigmy race’, see -गण below
disease, L.
an enemy, L.
N. of a son of Agni (author of RV. x, 156), RAnukr.
(with the patr. Vājya), VBr.
N. of a Dānava, Hariv. 198
of a son (of Ṛṣabha, BhP. v, 4, 10; of the 4th Manu, viii, 1, 27)
अरुणाः केतवः, ‘red apparitions’, a class of spirits (a kind of sacrificial fire is called after them आरुणकेतुक, q.v.), AV. xi, 10, 1 f. and 7; TĀr.; MBh. xii, 26, 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (309,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केतुः [चाय्-तु क्यादेशः Uṇ. 1. 73] 1 A flag, banner; चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य Ś. 1. 34. --2 A chief, head, leader, foremost, any eminent person (oft. at the end of comp.); मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुं R. 2. 33, 14. 7; कुलस्य केतुः स्फीतस्य (राघवः) Rām. --3 A comet, meteor; Ms. 1. 38. --4 A sign, mark. --5 Brightness, clearness. --6 A ray of light. --7 The descending node considered as the ninth planet, and the body or trunk of the demon सैंहिकेय (the head being regarded as Rāhu); क्रूरग्रहः स केतुश्चंद्रमसंपूर्णमंडलमिदानीं Mu. 1. 6. --8 Day-time. --9 Apparition, form, shape. --10 Intellect, judgment. --11 A pigmy race. --12 A disease. --13 An enemy. --Comp. --ग्रहः the descending node. --तारा a comet. --भः a cloud. --यष्टिः f. a flagstaff; R. 12. 103. --रत्नं lapis lazuli, (also called वैदूर्य). --वसनं a flag.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0423-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "केतु" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
केतुःकेतु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: केतृ (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | केतृ (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

केतुः 📚 ➤ चाय् - तु, की आदेशः
संस्कृत: ग्रहभेदः, पताका · पर्याय: पताका, वैजयन्ती, केतन, ध्वज, ललाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
केतु 📚ज्ञान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
केतु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें