🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:30:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

केलिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

केलिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

केलिः

अर्थ: खेल, क्रीडा

संस्कृत: क्रीडा · पर्याय: द्रव, परीहास, क्रीडा, लीला, नर्मन्

व्युत्पत्ति: . स्त्री. - केल्+इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. केलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. केलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — केलि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकेलिःकेलीकेलयः
द्वितीयाकेलिम्केलीकेलीन्
तृतीयाकेलिनाकेलिभ्याम्केलिभिः
चतुर्थीकेलयेकेलिभ्याम्केलिभ्यः
पञ्चमीकेलेःकेलिभ्याम्केलिभ्यः
षष्ठीकेलेःकेल्योःकेलीनाम्
सप्तमीकेलौकेल्योःकेलिषु
सम्बोधनहे केलेहे केलीहे केलयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — केलि
केलि
keli
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हँसी-खेल के नाम (1.7.34) द्रव · परीहास · क्रीडा · लीला · नर्म
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
केलि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. खेल । क्रीड़ा ।
२. रति । मैथुन । समागमन । स्त्रीप्रसंग । उ॰— अस कहि अमित बनाये एंगा । कीन्ही केलि सबन के संगा ।— रघुनाथ (शब्द॰) । यौ॰— केलिगृह । केलिनिकेतन । केलिमंदिर । केलिभवन, केलि- सदन = रति या क्रीडा़ का स्थान । केलिनगर = कामासक्त । केलिपर = विलासी । केलिपल्लव = क्रीड़ार्थ तालाब । क्रीड़ा- सरोवर । केलिरंग = क्रीड़ा स्थान । केलिवन = क्रीड़ाउपवन । कोलिशयन= विलासशय्या । केलिसचिव = नर्मसचिव ।
३. हँसी । ठट्ठा । मजाक । दिल्लगी ।
४. पृथ्वी ।
केलि २ † पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कवली] दे॰ कदली । उ॰— केलि फूल दासी कौ हेतू ।— माधवानल॰ पृ॰ २७९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केलि m. f. play, sport, amorous sport, pastime, amusement, Mn. viii, 357; Mṛcch. &c.
disguise, concealment, Gal.
केलि f. the earth, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (309,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केलिः m. f. [केल्-इन्] 1 Play, sport. --2 Amorous sport, pastime; केलिचलन्मणिकुंडल &c. Gīt. 1; हरिरिह मुग्धवधूनिकरे विलासिनि विलसति केलिपरे ibid.; राधामाधवयोर्जयंति यमुनाकुले रहःकेलयः ibid.; Amaru. 7; Pt. 1. 175; Ms. 8. 357; Rs. 4. 17. --3 Joke, jest, mirth. --लिः f. The earth. --Comp. --कला {1} sportive skill, wantonness, amorous address. {2} the lute of Sarasvatī. --किलः the confidential companion of the hero of a drama (a kind of विदूषक or buffoon). --(ला) N. of Rati. --किलावती Rati, wife of the god of love. --कीर्णः a camel. --कुंचिका a wife's younger sister. --कुपित a. angry in sport; Ve. 1. 2. --कोषः an actor, a dancer. --गृहं, --निकेतनं, --मंदिरं, --सदनं a pleasure-house, a private apartment; Amaru. 8. --नागरः a sensualist. --पर a. sportive, wanton, amorous. --मुखः joke, sport, pastime. --रंगः a pleasure ground. --वृक्षः a species of Kadamba tree. --शयनं a pleasure-couch, sofa; केलिशयनमनुयातं Gīt. 11. --शुषिः f. the earth. --सचिवः a boon companion, confidential friend.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0423-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केलि पुंस्त्री० केल--इन् । १ परीहासे, अमरः २ क्रीडा- यां ३ पृथिव्यां शब्दमाला । “विहारे सह कान्तेन क्रीडितं केलिरुच्यते” सा० द० उक्तलक्षणे स्त्रीणां कान्तेन सह ४ विहारक्रीडनरूपे यौवनजालङ्कारे । एवं पुरुषस्य कान्तया सह ५ विहारक्रीडने च । “उप- चारः क्रिया केलिः स्पर्शो भूषणवाससाम् । सहखद्वास- नञ्चैव सर्व्वं संग्रहणं स्मृतम्” मनुः स्त्रीत्वे वा ङीप् । तत्र पुंस्त्वे “गोपालानन्वशात् केलीन्” मुग्धबो० स्त्रीत्वे “मालत्याः कुसुमेषु येन सततं केली कृता हेलया” भ्रमरा० “माद्यन्तः कलयन्तु चूतशिखरे केली- पिकाः पञ्चमम्” सा० द० । उभयत्र “कुमुदिनीकुल- केलिकलालसः “भ्रमरा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2242,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केलिः, पुं स्त्री, (केल् + इन् ।) परीहासः । तत्पर्य्यायः । द्रवः २ क्रीडा ३ लीला ४ नर्म्म ५ । इत्यमरः । १ । ७ । ३२ ॥ (नायिकालङ्कारविशेषः । यथा, एतल्लक्षणं साहित्यदर्पणे । ३ । १२२ । “विहारे सह कान्तेन क्रीडितं केलिरुच्यते” ॥ यथा, भ्रमराष्टके । ४ । “मालत्याः कुसुमेषु येन सततं केलिः कृता हेलया” ॥)
केलिः, स्त्री, (केलति सदा गच्छतीति । “सर्व्वधा- तुभ्य इन्” । इति इन् ।) पृथिवी । इति शब्द- माला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-195-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "केलि" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
केलिःकेलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: केलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

केलिः 📚 ➤ खेल, क्रीडा
संस्कृत: क्रीडा · पर्याय: द्रव, परीहास, क्रीडा, लीला, नर्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
केलि 📚खेल । क्रीड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
केलि
हँसी-खेल के नाम (१.७.३४) — द्रव, परीहास, क्रीडा, लीला, नर्म

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • केलिः: . स्त्री. - केल्+इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें