🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:23:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

केशि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

केशि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

केशि

अर्थ: सिंह

संस्कृत: पर्याय: केशव, केशिक

अंग्रेज़ी: (Pāṇ. v, 2, 109) having fine or long hair (said of Rudra [cf. कपर्दिन्], of his female attendants, of female d

व्युत्पत्ति: केश + इनि (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. केशिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. केशी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. केशिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. केशिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — केशिन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकेशिकेशिनीकेशीनि
द्वितीयाकेशिकेशिनीकेशीनि
तृतीयाकेशिनाकेशिभ्याम्केशिभिः
चतुर्थीकेशिनेकेशिभ्याम्केशिभ्यः
पञ्चमीकेशिनःकेशिभ्याम्केशिभ्यः
षष्ठीकेशिनःकेशिनोःकेशिनाम्
सप्तमीकेशिनिकेशिनोःकेशिषु
सम्बोधनहे केशिन् / हे केशिहे केशिनीहे केशीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — केशिन्
केशिन्
keśin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केशिन् mfn. (Pāṇ. v, 2, 109) having fine or long hair (said of Rudra [cf. कपर्दिन्], of his female attendants, of female demons, and of men), AV. xi, 2, 18 (cf. RV. x, 136, 1 ff.), and 31; xii, 5, 48; xiv, 2, 59
having a mane (as Indra's and Agni's horses), RV.
having tips (as rays or flames), RV. i, 140, 8 and 151, 6
केशिन् (ई), m. ‘N. of Rudra’ (see before)
of Viṣṇu, L.
‘a horse’ (see before)
a lion, L.
N. of an Asura slain by Kṛṣṇa, MBh.; Hariv. &c.
of a son of Vasu-deva and Kauśalyā, BhP. ix, 24, 47
(Pāṇ. vi, 4, 165) N. of Dārbhya or Dālbhya
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (310,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केशिन् m. [केश-इनि] 1 A lion. --2 N. of a Rākṣasa slain by Kṛṣṇa. --3 N. of another Rākṣasa who carried Devasenā and who was slain by Indra. --4 An epithet of Kṛṣṇa. --5 One having fine hair. --Comp. --निपूदनः, --मथनः epithets of Kṛṣṇa; Bg. 18. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0424-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केशिन् त्रि० केश + प्राशास्त्ये भूम्निवा इनि । १ प्रशस्तबहुकेश- युक्ते “वहतामिन्द्र केशिना” ऋ० ३ । ४१ । ९ स्त्रियां ङीप् । केशिनैदंख र्थे वा अण् । “गाथिविदथिकाशीत्यादिना” पा० प्रकृतिभावः । कैशिन तत्सब्बन्धिनि केशयुक्ते च स्त्रियां ङीप् । “कैशिनीरेवेमा अप्येतर्हि प्रजाः प्रजायन्ते” शत० व्रा० ११ । ८ । ४ । ६ । २ केशतुल्यकार्ष्ण्ययुक्ते त्रि० स्त्रियां ङीप् । “तमग्रुवः केशिवीः सं हि रेभिरे” ऋ० १, १४०, ८, “केशिनीः केशस्पानीयोर्द्धभाविकार्ष्ण्योपेताः ज्वाला” भा० । केशिविद्याप्रकाशके २ गृहपतिस्वामि- भेदे पु० । केशीगृहपतीनामुह सम्राड् दुघा शार्द्दूलो- जघान” इत्यादि शत० ब्रा० ११, ८, ४, उक्तम् । तत्सम्बन्घाच्च प्रजानां केशयुक्तत्वम् उपसंहारे “ततो- हैव स उत्ससाद कैशिनीरेवेमा अप्येतर्हिप्रजाःजायन्ते” इत्युक्तत्वात् । “एवमुपदिष्टः स केशी ततोदेशात् उत्स- साद विनष्टोऽभूत्तस्मादेतर्हि इदानीमपि वर्त्तमानाः प्रजा कैशिनीरेव केशवत्यएव अथ वा केशिसम्बन्धित्वो जा- यन्ते केशिना वृद्धिकरविद्यया लब्धत्वात्” भा० ४ द्वापर- युगीये कृष्णनिहतेऽसुरभेदे केशिनिसूदनशब्दे विवृतिः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2251,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
केशिकेशिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: केशी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | केशिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

केशि 📚 ➤ सिंह
संस्कृत: पर्याय: केशव, केशिक
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (Pāṇ. v, 2, 109) having fine or long hair (said of Rudra [cf. कपर्दिन्], of his female attendants, of female d

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
केशिन् 📚mfn. (Pāṇ. v, 2, 109) having fine or long hair (said of Rudra [cf. कपर…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • केशि: केश + इनि (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें