🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:58:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कैटर्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कैटर्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कैटर्य

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: कुम्भी · पर्याय: श्रीपर्णिका, कुमुदिका, कुम्भी, कट्फल, भूतिक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कैटर्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कैटर्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकैटर्यःकैटर्यौकैटर्याः
द्वितीयाकैटर्यम्कैटर्यौकैटर्यान्
तृतीयाकैटर्येणकैटर्याभ्याम्कैटर्यैः
चतुर्थीकैटर्यायकैटर्याभ्याम्कैटर्येभ्यः
पञ्चमीकैटर्यात् / कैटर्याद्कैटर्याभ्याम्कैटर्येभ्यः
षष्ठीकैटर्यस्यकैटर्ययोःकैटर्याणाम्
सप्तमीकैटर्येकैटर्ययोःकैटर्येषु
सम्बोधनहे कैटर्यहे कैटर्यौहे कैटर्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कैटर्य
कैटर्य
kaiṭarya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कैटर्य संज्ञा पुं॰ [सं॰ कैटर्य्य, कैटर्य]
१. कायफल ।
२. नीम ।
३. महानिंब ।
४. मदन वृक्ष । मदनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैटर्य m. N. of a medicinal plant (Azadirachta indica, L.; Melia Bukayun, L.; Vangueria spinosa, L.; Myrica sapida Comm. on Car. i, 4), Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (311,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैटर्य्य पु० किट--त्रासे घञ्केटं राति अतितिक्तत्वात् रा + क स्वार्थे ष्यञ् । १ भूनिम्वे, अमरः २ कट्फले, रत्नमा० ३ पूतिकरञ्जे ४ मटनवृक्षे च राजनि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2254,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैटर्य्यः, पुं, (किट् त्रासे + भावे घञ् । केटं त्रासं राति ददाति तिक्तादीनामातिशय्यात् । रा दाने + कः । ततः स्वार्थे ष्यञ् ।) कट्फलः । इत्यमरः । २ । ४ । ४० ॥ निम्बः । महानिम्बः । इति रत्न- माला ॥ मदनवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-198-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कैटर्यकैटर्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कैटर्य 📚 ➤ कायफल उमा-कोश
संस्कृत: कुम्भी · पर्याय: श्रीपर्णिका, कुमुदिका, कुम्भी, कट्फल, भूतिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कैटर्य 📚कायफल🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कैटर्य
कायफल के नाम (२.४.४०) — श्रीपर्णिका, कुमुदिका, कुम्भी, कट्फल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें