🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:42:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कैटलग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कैट-+लग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लग

अर्थ: संयोग होना, मिलाप होना, स्पर्श होना, छूना

संस्कृत: सङ्गे

अंग्रेज़ी: to adhere to, to become united, to come in contact, to approach,to touch

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लग् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. लग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लग् + अच्
  3. लग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लग् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लग् (भ्वादिगण) · अर्थ: संयोग होना, मिलाप होना, स्पर्श होना, छूना (सङ्गे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलगतात् / लगताद् / लगतुलगताम्लगन्तु
मध्यमलग / लगतात् / लगताद्लगतम्लगत
उत्तमलगानिलगावलगाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लगति · लिट्: ललाग · लुट्: लगिता · लृट्: लगिष्यति · लोट्: लगतात् · लङ्: अलगत् · विधिलिङ्: लगेत् · आशीर्लिङ्: लग्यात् · लुङ्: अलगीत् · लृङ्: अलगिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लगन · ण्वुल्: लागकः · तृच्: लगिता · ण्यत्: लाग्यः · तव्य: लगितव्यः · अनीयर्: लगनीयः · क्त: लगितः · क्तवतु: लगितवान् · शतृ: लगन् · स्य-शतृ: लगिष्यन् · क्त्वा: लगित्वा · ल्यप्: प्रलग्य · तुमुन्: लगितुम् · णमुल्: लागम् · घञ्: लागः · क्तिन्: लक्ति · क्वसु: लेगिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लग्
लग्
lag
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लग् (cf. √ लक्ष्, लक्ष &c.) cl. 1. P. (Dhātup. xix, 24) लगति (accord. to Nir. iv, 10 also लग्यति; pf. ललाग Gr.; aor. अलगीत्, ib.; fut. लगिता, ib.; लगिष्यति, Pañcat.; ind.p. लगित्वा, -लग्य, Kāv.), to adhere, stick, cling or attach one's self to (loc.), MBh.; Kāv. &c. (with हृदि and gen., ‘to penetrate to a person's heart’, Kathās.); to take effect upon (loc.), Śiś.; to meet, come in contact, cut (as lines), Gol., Sch.; to follow closely, ensue or happen immediately, Kathās.; to pass away (as time), Pañcat. : Caus. orCaus. लगयति, or cl. 10. (Dhātup. xxxiii, 63) लागयति, ‘to taste’ or ‘to obtain’ (आस्वादने, or आसादने). [In Hindī this root often means ‘to begin’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (893,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लग् {vI.v} {c1c} P. (लगति, लग्न) 1 To adhere or stick to, cling to, attach oneself to; श्यामाथ हंसस्य करानवाप्तेर्मंदाक्षलक्ष्या लगति स्म पश्चात् N. 3. 8; गमनसमये कंठे लग्ना निरुध्य निरुध्य मां Māl. 3. 2. --2 To touch, come in contact with; लगितुमिव कृतप्रयत्ना K. 193; कर्णे लगति चान्यस्य प्राणैरन्यो वियुज्यते Pt. 1. 305; यथा यथा लगति शीतवातः Mk. 5. 10. --3 To touch, affect, have an effect on, go home; विदितेंगिते हि पुर एब जने सपदीरिताः खलु लगंति गिरः Śi. 9. 99. --4 To [] become united, to meet, cut (as lines). --5 To follow closely, ensue or happen immediately; अनावृष्टिः संपद्यते लग्ना Pt. 1. --6 To engage, detain, occupy (one); तत्र दिनानि कतिचिल्लगिष्यंति Pt. 4 ‘I shall be detained there for some days’. {vII.v} {c10c} U. (लागयति-ते) 1 To taste. --2 To obtain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0921-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कैट-लगसमास: कैट + लग् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: लग् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लग् + अच् | लग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लग् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कैटलग 📚कैट 📚लग् ➤ कैट + लग् (संयोग होना, मिलाप होना, स्पर्श होना, छूना)
संस्कृत: सङ्गे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कैट 📚कीट संबधी । कीटयुक्त🟠🔵🟣
लग् 📚(cf. √ लक्ष्, लक्ष &c.) cl. 1. P. (Dhātup. xix, 24) लगति (accord. to N…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कैटलग = कैट + लग कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें