🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:32:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कैतवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कैतवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कैतवः

अर्थ: छली, चालबाज

संस्कृत: पर्याय: कपट, व्याज, दम्भ, उपधि, छद्म

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कैतव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कैतव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकैतवःकैतवौकैतवाः
द्वितीयाकैतवम्कैतवौकैतवान्
तृतीयाकैतवेनकैतवाभ्याम्कैतवैः
चतुर्थीकैतवायकैतवाभ्याम्कैतवेभ्यः
पञ्चमीकैतवात् / कैतवाद्कैतवाभ्याम्कैतवेभ्यः
षष्ठीकैतवस्यकैतवयोःकैतवानाम्
सप्तमीकैतवेकैतवयोःकैतवेषु
सम्बोधनहे कैतवहे कैतवौहे कैतवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कैतव
कैतव
kaitava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कैतव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धोखा । छल । कपट । धूर्तता ।
२. जुआ । द्यूत क्रिड़ा ।
३. वैदूर्य मणि । लहसुनियाँ ।
४. धतुरा ।
कैतव २ वि॰
१. धोखेबाज छली ।
२. धूर्त । शठ ।
३. जुआ खेलनेवाला । जुआरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैतव mf(ई)n. (fr. कित्˚), deceitful, Hariv. 7095
कैतव m. patr. of Ulūka, MBh. i, 7002
कैतव n. the stake in a game, MBh. ii, 2163; Nal. xxvi, 10
gambling, L.
deceit, fraud, cheating, roguery, R. v, 86, 19; Kum.; Bhartṛ. &c.
beryl, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (311,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैतवं [कितवस्य भावः कर्म वा अण्] 1 stake in a game. --2 Gambling. --3 Falsehood, deceit, fraud, roguery, trick; हृदये वससीति मत्प्रियं यदवोचस्तद्दवैभि कैतवं Ku. 4. 9; R. 8. 49; Śi. 8. 32. --4 The lapis lazuli. --वः 1 A cheat, rogue. --2 A gambler --3 The Dhattūra plant. --Comp. --प्रयोगः a trick, device. --वादः falsehood, roguery.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0424-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैतव न० कितवस्य भावः कर्म्म वा युवा० अण् । १ शाठ्ये २ द्यूते ३ वैदूर्य्यमणौ राजनि० । स्वार्थे अण् । ४ कितवे ५ शठे ६ द्यूतकारके ७ धचूरे च पु० “कैतवेनाक्षवत्यां वा युद्धे [] वा नाम्यतां धनुः” भा० व० ७८ अ० । “दीव्य यत् कैतवं पाण्डव! तेऽवशिष्टम्” भा० स० ६३ अ० । “यदवोच- स्तदवैमि कैतवम्” कुमा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2255-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैतवं, क्ली, (कितव + स्वार्थे अण् ।) कपटः । (कित- वस्य भावः कर्म्म वा । युवादित्वादण् ।) द्यूतः । इत्यमरः । २ । १० । ४५ ॥ वैदूर्य्यमणिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (कितवस्य भावः । कपटता । यथा, भागवते १ । १ । २ । “धर्म्मः प्रोज्झितकैतवो ऽत्रपरमो निर्म्मत्सराणां सतां वेद्यं वान्तवमत्र [] वस्तु शिवदं त्रापत्रयोन्मूलनम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-198-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कैतव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कैतवःकैतव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कैतवः 📚 ➤ छली, चालबाज
संस्कृत: पर्याय: कपट, व्याज, दम्भ, उपधि, छद्म

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कैतव 📚धोखा । छल । कपट । धूर्तता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कैतव
छल के नाम (१.७.३१) — कपट, व्याज, दम्भ, उपधि, छद्म
जुआ (२.१०.४५) — द्यूत, अक्षवती, पण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें