🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:52:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कैलासः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कैलासः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कैलासः

अर्थ: पहाड़ का नाम, हिमालय की एक चोटी, शिव और कुबेर का निवास स्थान

संस्कृत: कुबेरस्थानम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कैलास (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कैलास (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकैलासःकैलासौकैलासाः
द्वितीयाकैलासम्कैलासौकैलासान्
तृतीयाकैलासेनकैलासाभ्याम्कैलासैः
चतुर्थीकैलासायकैलासाभ्याम्कैलासेभ्यः
पञ्चमीकैलासात् / कैलासाद्कैलासाभ्याम्कैलासेभ्यः
षष्ठीकैलासस्यकैलासयोःकैलासानाम्
सप्तमीकैलासेकैलासयोःकैलासेषु
सम्बोधनहे कैलासहे कैलासौहे कैलासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कैलास
कैलास
kailāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुबेर का उद्यान 'चैत्ररथ', पुत्र 'नलकूबर', निवास-स्थान 'कैलास', नगरी ' (1.1.85) चैत्ररथ · नलकूबर · अलका · पुष्पक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कैलास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हिमालय की एक चोटी का नाम, जो तिब्बत में राक्षसताल या रावणह्रद से उत्तर ओर पचास मील की दूरी पर है । पुराणनुसार यह शिव जी तथा कुबेर का निवासस्थान माना जाता है । यौ॰—कैलासनाथ । कैलासपति = शिव । कैलासावास = मरण । मुत्यु ।
२. एक प्रकार का षटकोण देवमंदिर, जिसमें आठ भूमियाँ और अनेक शिखर होते हैं । इसका विस्तार अठारह हाथ होता है । पु
३. स्वर्ग । उ॰ —ऊँची पैवरी ऊँच उड़ासा । जनु कैलास इंद्र कर बासा ।—जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैलास m. N. of a mountain (fabulous residence of Kubera and paradise of Śiva; placed in the Himālaya range and regarded as one of the loftiest peaks to the north of the Mānasa lake), MBh. iii, 503 & 1697; Hariv.; R. iii, iv, 44, 27; VarBṛS. &c.
a particular form of temple, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (311,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैलासः N. of a mountain, a peak of the Himālayas and residence of Śiva and Kubera; Me. 11. 58; R. 2. 35. --Comp. --ओकस् m., --निकेतनः, --नाथः {1} an epithet of Śiva. {2} of Kubera; कैलासनाथं तरसा जिगीषुः R. 5. 28; कैलासनाथमुपसृत्य निवर्तमाना V. 1. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0425-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैलास पु० के जले लासो लसनं दीप्तिरस्य अलुक्स० केलस स्फटिकस्तस्येव शुभ्रः अण्, केलीनां समूहः अण्-- कैलं तेनास्यतेऽत्र आस--आधारे घञ् वा । शिवकवेरयोः स्थाने पर्व्वतभेदे । स च वृह० सं० कूर्म्मविभागे उत्त- रस्यामुक्तः “उत्तरतः कैलासोहिमवान् गिरिर्धनुष्मां- श्च” । स च अलकासमीपस्थितः “अलकां समया चैष कैलासः शङ्करालयः” काशी० १३ अ० । तत्स्वरूपञ्च हरिव० २१७ अ० वर्ण्णितं यथा “मन्दरश्चोग्रशिखरः, स्फाटिकैर्म्मणिभिश्चितः । वज्रगर्मै- र्निरालम्बै स्वर्गोपम इवाबभौ । सह शृङ्गैश्च कैलासः शिलाधातुविभूषितः । तोरणैश्चैव निविडैः प्राशुभि- श्चैव पादपैः । प्रवादयद्भिर्गन्धर्व्वैः किन्नरैश्च प्रगायि- भिः । देवकन्याङ्गहावैश्च प्रकीडित इवाबभौ । मधुरै- र्व्वाद्यगीतैश्च नृत्यैश्चाभिनयोद्गतैः । शृङ्गारैः सुप्र- हावैश्च कैलासो मदनायत” । तस्य विष्णुनाभिपद्मस्य गर्भाङ्वुररूपत्वं हरिवं० २०२ अ० वर्ण्णित यथा “तस्मिन् हिरण्मये पद्मे बहुयोजनविस्तृते । सर्व्वतेजो- गुणमये पार्थिवैर्लक्षणैर्युते । तच्च पद्मं पुराणज्ञाः पृथि- वीरुहमुत्तमम् । नारायणात् समुत्पन्नं प्रवदन्ति महर्ष- यः । या तु पद्मासना देवी तां पृथ्वीं परिचक्षते । ये तु गर्भाङ्कुराः सारास्तान् दिव्यान् पर्व्वतान् विदुः । हिम- वन्तञ्च मेरुञ्च नीलं निषधमेव च । कैलासं क्रौञ्चवन्तञ्च तथाऽद्रिं गन्धमादनम् । पुण्यं त्रिशिखरं चैव कान्त मन्दरमेव च । उदयञ्च गिरिश्रेष्ठं विन्ध्यमस्तञ्च पर्व्वतम् । एते देवगणानाञ्च सिद्धानाञ्च महात्मनाम् । आश्रयाः सर्वभूतानां पुण्याः कामयुजोऽद्रयः । एतेषामन्तरो देशो जम्बुद्वीप इति स्मृतः” । कैलासप्रमाणञ्च भाग० ५, १६, २३, उक्तं यथा “जठ- रदेयकूटौ मेरुं पूर्व्वेण द्वादशयोजनसहस्रमुदगायतौ द्विसहस्रपृथुतुङ्गौ मवतः एवमपरेण पवनपारिपात्रौ” दक्षिणेन कैलासकरवीरौ प्रागायतौ” । “शुभ्रं पाण्डरमेघाभं कैलासञ्च नगोत्तमम्” हरि० २२६ अ० । “कैलासस्य त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः स्याः” मेध०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2255,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैलासः, पुं, (के जले लासो लसनं दीप्तिरस्य । “हलदन्तात् सप्तम्याः” । ६ । ३ । ९ । इति अलुक् केलसः स्फटिकमणिः तद्वत् शुभ्रः इत्यण् । यद्वा, केलीनां समूहः । कैलं । “तस्य समूहः” । ४ । २ । ३७ । इत्यण् वृद्धिश्च । कैलेनास्यतेऽत्र । आस् + अधिकरणे घञ् ।) स्वनामख्यातपर्व्वतः । इत्यमरः । १ । २ । ७४ ॥ स च शिवकुवेरयोः स्थानम् । तस्य परिमाणं यथा । “जठरदेवकूटौ मेरोः पूर्व्वेणाष्टादशयोजनसहस्रमुदगायतौ द्विसहस्रं पृथुतुङ्गौ भवतः । एवमपरेण पवन- पारिपात्रौ दक्षिणेन कैलासकरवीरौ प्रागा- यतौ” । इति श्रीभागवतम् ॥ (अयं हि वृहत्सं- हितायां कूर्म्मविभागे उत्तरस्यामुक्तः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-199-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कैलास" आता है (14)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कैलासःकैलास (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कैलासः 📚 ➤ पहाड़ का नाम, हिमालय की एक चोटी, शिव और कुबेर का निवास स्थान
संस्कृत: कुबेरस्थानम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कैलास 📚हिमालय की एक चोटी का नाम, जो तिब्बत में राक्षसताल या रावणह्रद से उत्तर…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कैलास

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬