🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:02:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कोकाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोकाः

अर्थ: तारा . भेड़िया

संस्कृत: वृकः, चक्रवाकः · पर्याय: ईहामृग, वृक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कोक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. कोक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. कोका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. कोका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. कोका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. कोका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कोक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकोकःकोकौकोकाः
द्वितीयाकोकम्कोकौकोकान्
तृतीयाकोकेनकोकाभ्याम्कोकैः
चतुर्थीकोकायकोकाभ्याम्कोकेभ्यः
पञ्चमीकोकात् / कोकाद्कोकाभ्याम्कोकेभ्यः
षष्ठीकोकस्यकोकयोःकोकानाम्
सप्तमीकोकेकोकयोःकोकेषु
सम्बोधनहे कोकहे कोकौहे कोकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कोक
कोक
koka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भेड़िया (2.5.8) ईहामृग · वृक
चकवा के नाम (2.5.25) चक्र · चक्रवाक · रथांग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोक १ संज्ञा॰ पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ कोकी] चकवा पक्षी । चक्रवाक । सुरखाब । यौ॰— कोकबंधु=सूर्य ।
२. एक पंडित का नाम जो रतिशात्र का आचार्य माना जाता है । इसका पूरा नाम कोकदेव कहा जाता है । यौ॰—पु कोक आगम । कोककला । कोकशास्त्र् ।
३. संगीत का छठा भेद जिसमें नायिका, नायक , रस, रसाभास, अलंकार, उद्दीपन, आलंबन, समय और समाजादि का ज्ञान आवश्यक होता है ।
४. विष्णु ।
५. भोड़िया । यौ॰—कोकमुख । कोकाक्ष ।
६. मेंढक । यौ॰— कोकाट= लोमड़ी ।
७. जंगली खजूर ।
८. कोयल । पिक (को॰) ।
९. छिपकली या गिरगिट (को॰) ।
१०. कामशास्त्र । रति कला । उ॰— तरुनाइयै कोक पढ़ै सुघराई सिखावति है रसिकाई रसै । —घनानंद, पृ॰, २८ ।
कोक २ संज्ञा स्त्री॰ [फा॰] कच्ची सिलाई ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोक m. (onomat.) a wolf, R. iii, 52, 45; v, 26, 9
‘a cuckoo’, see -यातु below
the ruddy goose, MBh. xiii, 1816; VarBṛS. xii, lxxxvi; Gīt.; Sāh.
a frog, L.
a small house-lizard, L.
a kind of noxious parasitical animal, AV. v, 23, 4; viii, 6, 2
the wild date tree, L.
N. of Viṣṇu, L.
of an attendant in Skanda's retinue, MBh. ix, 2562 (?)
of a son of Śoṇa, ŚBr. xiii
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (312,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोकः [कुक्-आदाने अच् Tv.] 1 A wolf; वनयूथपरिभ्रष्टा मृगी कोकैरिवार्दिता Rām. --2 The ruddy goose ( चक्रवाक); कोकानां करुणस्वरेण सदृशी दीर्घा मदभ्यर्थना Gīt. 5. --3 A cuckoo. --4 A frog. --5 N. of Viṣṇu. --6 A wild lizard. --7 A wild date tree. --Comp. --देवः a pigeon. --बंधुः an epithet of the sun. --शास्त्रं an indecent treatise on the art of love.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0425-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोक पुंस्त्री कुक--आदाने अच् । १ चक्रवाके “हंसारवैः कोकरवैश्च” भा० आनु० २६ अ० “विरहविधुरकोकद्वन्द्व- शोकं विभिन्दन्” उद्भटः । २ वृके “वनेयूथपरिभ्रष्टा मृगी कोकै (वृकैः) रिवार्द्दिता” रामा० । ३ भेके च स्त्रियां ङीप् । ४ ज्येष्ठ्याम् (टिकटिकी) ५ खर्ज्जूरी वृक्षे च पु० मेदि० ६ विष्णौ पु० त्रिका०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2261,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोकः, पुं, (कोकते आदत्ते चन्द्रसुधामिति । कुक् आदाने + पचाद्यच् ।) चक्रवाकः । (यथा, गीतगोविन्दे ५ । १७ । “कोकानां करुणस्वनेन सदृशी दीर्घा मदभ्यर्थना” ॥) वृकः । (यथा, रामायणे । ५ । २६ । ९ । “वने यूथपरिभ्रष्टा मृगी कोकैरिवार्द्दिता” ॥) ज्येष्ठी । खर्ज्जूरीवृक्षः । भेकः । इति मेदिनी ॥ विष्णुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-200-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कोकाःकोक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कुक् + घञ्)
अन्य सम्भावना: कोक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | कोका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कोकाः 📚 ➤ तारा . भेड़िया
संस्कृत: वृकः, चक्रवाकः · पर्याय: ईहामृग, वृक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कोक 📚॰ पुं॰ चकवा पक्षी । चक्रवाक । सुरखाब । यौ॰— कोकबंधु=सूर्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कोक
भेड़िया (२.५.८) — ईहामृग, वृक
चकवा के नाम (२.५.२५) — चक्र, चक्रवाक, रथांग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कोकाः: कुक् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें