🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:50:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोकिल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कोकिल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोकिल

अर्थ: इलच् कोयल

संस्कृत: कोकिलः · पर्याय: वनप्रिय, परभृत, पिक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कोकिल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कोकिल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकोकिलःकोकिलौकोकिलाः
द्वितीयाकोकिलम्कोकिलौकोकिलान्
तृतीयाकोकिलेनकोकिलाभ्याम्कोकिलैः
चतुर्थीकोकिलायकोकिलाभ्याम्कोकिलेभ्यः
पञ्चमीकोकिलात् / कोकिलाद्कोकिलाभ्याम्कोकिलेभ्यः
षष्ठीकोकिलस्यकोकिलयोःकोकिलानाम्
सप्तमीकोकिलेकोकिलयोःकोकिलेषु
सम्बोधनहे कोकिलहे कोकिलौहे कोकिलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कोकिल
कोकिल
kokila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कोयल के नाम (2.5.21) वनप्रिय · परभृत · पिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोकिल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कोयल । पर्या॰—पिका । परभृत । ताभ्राक्ष । वनप्रिय । परपुष्ट । अन्यपुष्ट । वसंतदूत । रक्ताक्ष । मधुगायन । कलकंठ । कामांध । काकली- रव । कुहूख । यौ॰— कोलकंठी= दे॰ कोकीलबैनी । कौकिलनयन= ताल मखाना । कोकलिबैनी=कोयल जैसा मधुर बोलनेवाली । उ॰— लंक सिंधिनी सारंगनैनी । हंसगमिनी । कोकिलबैनी ।—जायसी ग्रं॰, पृ॰, १२ । कोकिलरव । दे॰ कोकिलारव ।
२. नीलम की एक छाया ।
३. एक प्रकार का चूहा जिस केकाटने से ज्वर आता है और बहुत जलन होती है ।
४. छप्पय का १९ वाँ भेद जिसमें ५२ गुरु, ४८ लघु अर्थात् १०० वर्ण या १५२ मात्राएँ होती हैं ।
५. जलता हुआ अंगारा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोकिल m. (onomat.; √ कुक्, Uṇ.) the Kokila or Koïl (black or Indian cuckoo ; frequently alluded to in Hindū poetry, its musical cry being supposed to inspire tender emotions), MBh.; R. &c.
a kind of mouse, Suśr.; Aṣṭāṅg.
a kind of snake, Gal.
a kind of venomous insect, Suśr.
a kind of sugarcane (cf. ˚लेक्षु), Gal.
a lighted coal, L.
N. of an author, Bhojapr.; Śūdradh.
of a Rāja-putra (considered as a Ṛṣi), Kāṭh.; Anukr.
of a mouse, MBh. v, 5444
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (312,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोकिलः, --ला [कुक्-इलच् Uṇ. 1. 54] 1 The (Indian or black) cuckoo; पुंस्कोकिलो यन्मधुरं चुकूज Ku. 3. 32; 4. 16; R. 12. 39. --2 A fire-brand. --Comp. --आवासः, --उत्सवः the mango tree. --इक्षुः a kind of sugar cane.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0425-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोकिल पुंस्त्री कुक--इलच् । स्वनामख्याते पक्षिणि अमरः । “पुस्कोकिलो यन्मधुरं चुकूज” कुम० स्त्रियाम् जाति- त्वऽपि--अजा० टाप् । “कोकिलाकलरवो वनेवने नून- मल निगडो भविष्यति” उद्भटः । “अवक्रुष्टः कोकि- ति” सि० की० “र तदूतिपदेपु कोकिलाम्” कुमा० “कोकिलामञ्जुवादिनीम्” रघुः । अङ्गारे पु० त्रिका० [] संज्ञायां कन् । “हयदशभिर्नजौ भजजला गुरु नद्द- टकम् । मुनिगुहकार्णवैः कृतयति वद कोकिलकम्” वृ० र० उक्ते २ छन्दोभेदे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2261-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोकिलः, पुं, (कुक् आदाने + “सलिकल्यनिमहि भडि- भण्डिशण्डिपिण्डितुण्डिकुकिभूभ्य इलच्” । उणां १ । ५५ । इति इलच् ।) स्वनामख्यातकृष्णवर्णमधु- रस्वरपक्षी । (यथा, रामायणे । २ । ५२ । २ । “भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा । असौ सुकृष्णविहगः कोकिलस्तात ! कूजति” ॥) तत्पर्य्यायः । वनप्रियः २ परभृतः ३ पिकः ४ । इत्यमरः । २ । ५ । १९ ॥ परपुष्टः ५ कालः ६ वसन्तदूतः ७ ताम्राक्षः ८ गन्धर्व्वः ९ मधुगायनः १० वासन्तः ११ कलकण्ठः १२ कामान्धः १३ काकलीरवः १४ कुहूरवः १५ अन्यपुष्टः १६ मत्तः १७ मदनपाठकः १८ । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्य गुणा यथा, -- हारीते १ स्थाने ११ अध्याये । “कोकिलः श्लेष्मलो ज्ञेयः पित्तसंशमनस्तथा” ॥ मूषिककल्पान्तर्गतशुक्र-विष-जातीयविशेषः । तद्दंशनजनितलक्षणानि यथा, -- “ग्रन्थयः कोकिलेनोग्रा ज्वरो दाहश्च दारुणः” ॥ इति सुश्रुतेन कल्पस्थाने षष्ठाध्याय उक्तम् ॥) अङ्गारः । इति त्रिकाण्डशेषः । (छन्दोविशेषः । इति वृत्तरत्नाकरः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-200-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कोकिल" आता है (31)
पिक कोयल । कोकिल । यौ॰—पिकबंधुर । पिकवल्लभ । विशेष—मीमांसा के भाष्यकार शवर…घोषयित्नु कोकिलकलकंठ कोकिल । कोयलमधुकंठ कोकिल । कोयलवनप्रिय कोकिलअन्यपुष्ट वह जिसका पोषण अन्य के द्वारा हो । कोकिल । कोयल । काकपाली । विशेष—ऐसा क…पोषयित्नु कोकिल । कोयलवलासक कोकिलपरोद्वह कोकिलमदालापी कोकिलवसंतघोष कोकिल । कोयलसुधाकंठ कोकिल । कोयलवसंतव्रत कोकिलध्मांक्षपुष्ट कोकिललबिक कोकिलकुहकनी कुहकनेवाली । कोकिल । कोयलमधुधोष कोकिल । कोयलचलद्बिष कोकिलबनप्रिय कोयल । कोकिलवसतघोषी कोकिलरक्तद्दग कोयल । कोकिलमदोल्लापो कोकिलअचलात्विट् कोकिलवासंत ऊँटकिंकिर हाथी का मस्तककलरव मधुर शब्द । कोमल या मंद मधुर ध्वनिवंचथ धर्तता । छलनापरजात दूसरे से उत्पन्न । परजअलिंपक मेढकपरैधित अन्य द्वारा पालित । दूसरे के द्वारा पोषितकलापी मोर

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कोकिलकोकिल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कोकिल 📚 ➤ इलच् कोयल
संस्कृत: कोकिलः · पर्याय: वनप्रिय, परभृत, पिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कोकिल 📚कोयल । पर्या॰—पिका । परभृत । ताभ्राक्ष । वनप्रिय । परपुष्ट । अन्यपुष्ट…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कोकिल
कोयल के नाम (२.५.२१) — वनप्रिय, परभृत, पिक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें