🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:36:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोठा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कोठाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोठाः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: मण्डलाकारकुष्ठः · पर्याय: मण्डलक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कोठ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. कोठ (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कोठ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकोठःकोठौकोठाः
द्वितीयाकोठम्कोठौकोठान्
तृतीयाकोठेनकोठाभ्याम्कोठैः
चतुर्थीकोठायकोठाभ्याम्कोठेभ्यः
पञ्चमीकोठात् / कोठाद्कोठाभ्याम्कोठेभ्यः
षष्ठीकोठस्यकोठयोःकोठानाम्
सप्तमीकोठेकोठयोःकोठेषु
सम्बोधनहे कोठहे कोठौहे कोठाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कोठ
कोठ
koṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गोल चकत्तों वाला चर्मरोग (2.6.54) मण्डलक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोठ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का कोढ़ जो मंडलाकार होता है ।
कोठ २ † वि॰ [सं॰ कुष्ठ] जिससे कोई वस्तु कूँची या चबाई न जा सके । कुंठित । विशेष—इस शब्द का प्रयोग दाँतों के लिये उस समय होता है, जब वे खट्टी वस्तु लगने के कारण कुछ देर के लिये बेकाम से हो जाते हैं ।
कोठ ३पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ कोट्ट] कोट । किला । उ॰—दहति कोस बिसतार कोठ मरहथ्थ त्रिपुंची ।—पृ॰ रा॰, २६ । ७५ ।
कोठ ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अङ्कोठ] दे॰ अंकोल । उ॰—सो उनके द्वारे एक कोठ को वृक्ष हतो ।—दो॰ सौ बावन॰, भा॰ १, पृ॰ ५१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोठ m. (fr. कुष्ठ), a species of leprosy with large round spots (ringworm, impetigo), Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (313,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोठः 1 A variety of leprosy with large round spots. --2 Ring-worm.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0425-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोठ पु० कुठि--अच् नि० नलोपः । मण्डलाकारे कुष्ठरोगे । तल्लक्षणमुक्तं निदाने “असम्यावमनो दीर्णपित्तश्लेष्मान्न निग्रहैः मण्डलानि” सनण्डूनि रागवति बहूनि च । उत्कोठः सानुवन्धश्च कोठइत्यभिधीयते” इति माधवकरः । रक्षितेन चान्यथोक्वम् “वरटीदष्टनिकाशः कण्डूमान् लोहितोऽस्रकफपितात् । क्षणिकोत्पादविनाशः कोठैति निगथ्यते तज्ज्ञैः” “उद्धर्षणन्तु विज्ञेयं कण्डूकोठा- निलापहम्” “कण्डूकोठ निलस्तम्भमलरोगापहश्च सः” “उद्घर्षण न्त्विष्टिकया कण्डूकोठविनाशनम्” इति च सुश्रुतः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2265,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोठः, पुं, (कुठि + अच् निपातनात् नलोपे साधुः ।) चक्राकारकुष्ठरोगः । तत्पर्य्यायः । मण्डलकम् २ । इत्यमरः । २ । ६ । ५४ ॥ दुश्चर्म्मा ३ त्वग्दोषः ४ चर्म्मदूषिका ५ । इति राजनिर्घण्टः ॥ तस्य लक्षणं यथाह माधवकरः । “असम्यग्वमनो दीर्णपित्तश्लेष्मान्ननिग्रहैः । मण्डलानि सकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च । उत्कोठः सानुबन्धश्च कोठ इत्यभिधीयते” ॥ अन्यच्च । “वरटीदष्टनिकाशः कण्डूमान् लोहितो- ऽस्रकफपित्तात् । क्षणिकोत्पादविनाशः कोठ इति निगद्यते तज्ज्ञैः” ॥ इति रक्षितः ॥ (अस्य चिकित्सा यथा, वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे शीतपित्तोदर्द्धाद्यधिकारे । “अग्निमन्थभवं मूलं पिष्टं पीतञ्च सर्पिषा । शीतपित्तोदर्द्धकोठान् सप्ताहादेव नाशयेत् ॥ उदर्द्धोक्तां क्रियाञ्चापि कोठरोगे समासतः । सर्पिः पीत्वा महातिक्तं कार्य्यं शोणितमोक्षणम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-202-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कोठाःकोठ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: कोठ (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कोठाः 📚 ➤ एक प्रकार का कोढ़ जो मंडलाकार होता है उमा-कोश
संस्कृत: मण्डलाकारकुष्ठः · पर्याय: मण्डलक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कोठ 📚एक प्रकार का कोढ़ जो मंडलाकार होता है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कोठ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें