🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:34:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कोठ
koṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गोल चकत्तों वाला चर्मरोग (2.6.54) मण्डलक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोठ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का कोढ़ जो मंडलाकार होता है ।
कोठ २ † वि॰ [सं॰ कुष्ठ] जिससे कोई वस्तु कूँची या चबाई न जा सके । कुंठित । विशेष—इस शब्द का प्रयोग दाँतों के लिये उस समय होता है, जब वे खट्टी वस्तु लगने के कारण कुछ देर के लिये बेकाम से हो जाते हैं ।
कोठ ३पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ कोट्ट] कोट । किला । उ॰—दहति कोस बिसतार कोठ मरहथ्थ त्रिपुंची ।—पृ॰ रा॰, २६ । ७५ ।
कोठ ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अङ्कोठ] दे॰ अंकोल । उ॰—सो उनके द्वारे एक कोठ को वृक्ष हतो ।—दो॰ सौ बावन॰, भा॰ १, पृ॰ ५१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोठ m. (fr. कुष्ठ), a species of leprosy with large round spots (ringworm, impetigo), Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (313,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोठः 1 A variety of leprosy with large round spots. --2 Ring-worm.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0425-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोठ पु० कुठि--अच् नि० नलोपः । मण्डलाकारे कुष्ठरोगे । तल्लक्षणमुक्तं निदाने “असम्यावमनो दीर्णपित्तश्लेष्मान्न निग्रहैः मण्डलानि” सनण्डूनि रागवति बहूनि च । उत्कोठः सानुवन्धश्च कोठइत्यभिधीयते” इति माधवकरः । रक्षितेन चान्यथोक्वम् “वरटीदष्टनिकाशः कण्डूमान् लोहितोऽस्रकफपितात् । क्षणिकोत्पादविनाशः कोठैति निगथ्यते तज्ज्ञैः” “उद्धर्षणन्तु विज्ञेयं कण्डूकोठा- निलापहम्” “कण्डूकोठ निलस्तम्भमलरोगापहश्च सः” “उद्घर्षण न्त्विष्टिकया कण्डूकोठविनाशनम्” इति च सुश्रुतः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2265,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोठः, पुं, (कुठि + अच् निपातनात् नलोपे साधुः ।) चक्राकारकुष्ठरोगः । तत्पर्य्यायः । मण्डलकम् २ । इत्यमरः । २ । ६ । ५४ ॥ दुश्चर्म्मा ३ त्वग्दोषः ४ चर्म्मदूषिका ५ । इति राजनिर्घण्टः ॥ तस्य लक्षणं यथाह माधवकरः । “असम्यग्वमनो दीर्णपित्तश्लेष्मान्ननिग्रहैः । मण्डलानि सकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च । उत्कोठः सानुबन्धश्च कोठ इत्यभिधीयते” ॥ अन्यच्च । “वरटीदष्टनिकाशः कण्डूमान् लोहितो- ऽस्रकफपित्तात् । क्षणिकोत्पादविनाशः कोठ इति निगद्यते तज्ज्ञैः” ॥ इति रक्षितः ॥ (अस्य चिकित्सा यथा, वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे शीतपित्तोदर्द्धाद्यधिकारे । “अग्निमन्थभवं मूलं पिष्टं पीतञ्च सर्पिषा । शीतपित्तोदर्द्धकोठान् सप्ताहादेव नाशयेत् ॥ उदर्द्धोक्तां क्रियाञ्चापि कोठरोगे समासतः । सर्पिः पीत्वा महातिक्तं कार्य्यं शोणितमोक्षणम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-202-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें