🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:37:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोणः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कोणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोणः

अर्थ: कुण् करणे घञ्, कर्तरि अच् वा तारा .

संस्कृत: वीणादिवादनम्, खड्गादिप्रान्तभागः · पर्याय: पाली, अश्रि, कोटि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कोण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कोण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकोणःकोणौकोणाः
द्वितीयाकोणम्कोणौकोणान्
तृतीयाकोणेनकोणाभ्याम्कोणैः
चतुर्थीकोणायकोणाभ्याम्कोणेभ्यः
पञ्चमीकोणात् / कोणाद्कोणाभ्याम्कोणेभ्यः
षष्ठीकोणस्यकोणयोःकोणानाम्
सप्तमीकोणेकोणयोःकोणेषु
सम्बोधनहे कोणहे कोणौहे कोणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कोण
कोण
koṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वीणा आदि बजाने की डण्डी 'कोण' कहलाती है (1.7.7)
तलवार आदि की धार/कोना (2.8.93) पाली · अश्रि · कोटि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक बिंदु पर मिलती या कटती हुई दो ऐसी रेखाओं के बीच का अंतर, जो मिलकर एक न हो जाती हों । कोना । गोशा । विशेष—जिन दो रेखाओं से कोण बनता है उनकी लंबाई के घटने बढ़ने से कोण के मान में कुछ अंतर नहीं पड़ता । कोण का मान निकालने का ढंग यह है कि जिस बिंदु पर दोनों रेखाएँ मिलती हैं उसे केंद्र मानकर दोनों रेखाओं को काटता हुआ एक वृत्त बनावे । फिर उसकी परिधि को ३६० अंशों में विभक्त करे । जितने अंश कोण बनानेवाली रेखाओं के बीच में पड़ेगे, उतने अंशों का वह कोण कहा जायगा । रेखागणित में कोण कोई प्रकार के होते हैं, जैसे—समकोण (९० अंश का) न्यूकोण (९० अंश से कम का), इत्यादि ।
२. दो दिशाओं के बीच की दिशा । विदिशा । विशेष—कोण चार हैं—अग्निकोण (पूर्व और दक्षिण के बीच का कोण), नैऋति (पश्मि और दक्षिण का), ईशान (पूर्व और उत्तर का) तथा वायव्य (उत्तर और पश्मि का) ।
३. सारंगी का कमानी ।
४. हथियारों की बाढ़ । तलवार आदि की धार ।
५. सोंटा । डंडा । लाठी ।
६. ढोल पीटने का चोब ।
कोण २ संज्ञा पुं॰ [यू॰ कोनस]
१. शनि ग्रह ।
२. मंगल ग्रह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोण m. a corner, angle, Pañcat.; Daś.; RāmatUp.; Kathās.
an intermediate point of the compass, VarBṛS.
(hence) the number, ‘four’, Hcat.
the quill of a lute, fiddle-stick, drum-stick, &c., R. ii, 71, 26 & 81, 2; Kād.
a sort of musical instrument, stringed musical instrument, L.
the sharp edge of a sword, W.
a staff, club, Hcar.
the planet Saturn (fr. Κρόνος), Āryabh.; VarBṛ.
the planet Mars, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (313,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोणः [कुण्-करणे घञ् कर्त्तरि अच् वा Tv.] 1 A corner, an angle (of anything); भयेन कोणे क्वचन स्थितस्य Vikr. 1. 99: युक्तमेतन्न तु पुनः कोणं नयनपद्मयोः Bv. 2. 173. --2 An intermediate point of the compass. --3 The bow of a lute; a fiddle-stick. --4 The [] sharp edge of a sword or weapon. --5 A stick, staff, club. --6 A drum-stick. --7 N. of the planet Mars. --8 N. of the planet Saturn. --9 A sort of musical instrument. [cf. Gr. gonia]. --Comp. --आघातः striking of drums, tabors &c., used in the sense of ‘a mingled sound of various musical instruments’; कोणाघातेषु गर्जत्प्रलयघनघटान्योन्यसंघट्टचंडः Ve. 1. 22. (It is thus defined by Bharata.: --ढक्काशतसहस्राणि भेरीशतशतानि च । एकदा यत्र हन्यंते कोणाघातः स उच्यते). --कुणः a bug. --वादिन् m. an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0426-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोण पु० कुण--करणे घज् कर्त्तरि अच् वा । येन धनुरा- कृतिना काष्ठेन वीणादयोवाद्यन्ते तस्मिन् वांदनसाधने १ काष्ठभेदे २ अश्रौ, अमरः । ३ गृहादोनामेकदेशे, ४ अ- स्त्राणामग्रभागे, ५ लगुडे, मेदि० ६ मङ्गलग्रहे हेम० ७ श- निग्रहे विश्वः । द्वयो र्दशोर्मध्यभागे ८ विदिशि राजनि० “कनककोणैरभिहन्यमानः” काद० “भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसंघटितः पुनः” रामा० “स्वगृहस्याङ्गणे तेन चत्वारः स्वर्णपूरिताः । कुम्भाश्चतुर्षु कोणेषु निगूढाः स्थापिता भुवि” कथास० । “सुवर्णकीणाभिहतः प्राणदद्वामदु- न्दुभिः” रामा० “विन्दुत्रिकोणवसुकोणदशारयुग्मम्” तन्त्रण० । समकोणं विषमकोणम् क्षेत्रम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2265,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोणः, पुं, (कुणति वादयत्यनेन कुणति वादयतीति वा । कुण शब्दे + करणे घञ् । कर्त्तरि + अच् वा ।) वीणादिवादनम् । भेरीप्रभृति यन्त्र वाजाइ- [] वार काठी इति भाषा ॥ (यथा, रामायणे २ । ७१ । २९ । “भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसंघट्टितः पुनः” ॥) अस्त्रादेरग्रभागः । तत्पर्य्यायः । पालिः २ अश्रिः ३ कोटिः ४ । इत्यमरः । २ । ८ । ९३ ॥ (यथा, कादम्बर्य्याम् । “कनक कोणैरभिहन्यमानः” ॥) वाद्यप्रभेदः । गृहादेरेकदेशः । (यथा, कथा- सरित्सागरे । १९ । ३३ । “स्वगृहस्याङ्गने तेन चत्वारः स्वर्णपूरिताः । कुम्भाश्चतुर्षु कोणेषु निगूढाः स्थापिता भुवि” ॥) लगुडः । इति मेदिनी । मङ्गलग्रहः । इति हेम- चन्द्रः ॥ शनिः । इति विश्वः ॥ द्वयोर्दिशोर्म्मध्य- भागः । इति राजनिर्घण्टः ॥ अस्य विवरणं विदिक्शब्दे द्रष्टव्यम् ॥ (कोणमात्रम् । यथा, तन्त्रसारे । “विन्दुत्रिकोणवसुकोणदशारयुग्मम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-202-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कोण" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कोणःकोण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कुण् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कोणः 📚 ➤ कुण् करणे घञ्, कर्तरि अच् वा तारा .
संस्कृत: वीणादिवादनम्, खड्गादिप्रान्तभागः · पर्याय: पाली, अश्रि, कोटि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कोण 📚एक बिंदु पर मिलती या कटती हुई दो ऐसी रेखाओं के बीच का अंतर, जो मिलकर ए…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कोण
तलवार आदि की धार/कोना (२.८.९३) — पाली, अश्रि, कोटि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कोणः: कुण् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें