🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:15:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कोण
koṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वीणा आदि बजाने की डण्डी 'कोण' कहलाती है (1.7.7)
तलवार आदि की धार/कोना (2.8.93) पाली · अश्रि · कोटि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक बिंदु पर मिलती या कटती हुई दो ऐसी रेखाओं के बीच का अंतर, जो मिलकर एक न हो जाती हों । कोना । गोशा । विशेष—जिन दो रेखाओं से कोण बनता है उनकी लंबाई के घटने बढ़ने से कोण के मान में कुछ अंतर नहीं पड़ता । कोण का मान निकालने का ढंग यह है कि जिस बिंदु पर दोनों रेखाएँ मिलती हैं उसे केंद्र मानकर दोनों रेखाओं को काटता हुआ एक वृत्त बनावे । फिर उसकी परिधि को ३६० अंशों में विभक्त करे । जितने अंश कोण बनानेवाली रेखाओं के बीच में पड़ेगे, उतने अंशों का वह कोण कहा जायगा । रेखागणित में कोण कोई प्रकार के होते हैं, जैसे—समकोण (९० अंश का) न्यूकोण (९० अंश से कम का), इत्यादि ।
२. दो दिशाओं के बीच की दिशा । विदिशा । विशेष—कोण चार हैं—अग्निकोण (पूर्व और दक्षिण के बीच का कोण), नैऋति (पश्मि और दक्षिण का), ईशान (पूर्व और उत्तर का) तथा वायव्य (उत्तर और पश्मि का) ।
३. सारंगी का कमानी ।
४. हथियारों की बाढ़ । तलवार आदि की धार ।
५. सोंटा । डंडा । लाठी ।
६. ढोल पीटने का चोब ।
कोण २ संज्ञा पुं॰ [यू॰ कोनस]
१. शनि ग्रह ।
२. मंगल ग्रह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोण m. a corner, angle, Pañcat.; Daś.; RāmatUp.; Kathās.
an intermediate point of the compass, VarBṛS.
(hence) the number, ‘four’, Hcat.
the quill of a lute, fiddle-stick, drum-stick, &c., R. ii, 71, 26 & 81, 2; Kād.
a sort of musical instrument, stringed musical instrument, L.
the sharp edge of a sword, W.
a staff, club, Hcar.
the planet Saturn (fr. Κρόνος), Āryabh.; VarBṛ.
the planet Mars, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (313,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोणः [कुण्-करणे घञ् कर्त्तरि अच् वा Tv.] 1 A corner, an angle (of anything); भयेन कोणे क्वचन स्थितस्य Vikr. 1. 99: युक्तमेतन्न तु पुनः कोणं नयनपद्मयोः Bv. 2. 173. --2 An intermediate point of the compass. --3 The bow of a lute; a fiddle-stick. --4 The [] sharp edge of a sword or weapon. --5 A stick, staff, club. --6 A drum-stick. --7 N. of the planet Mars. --8 N. of the planet Saturn. --9 A sort of musical instrument. [cf. Gr. gonia]. --Comp. --आघातः striking of drums, tabors &c., used in the sense of ‘a mingled sound of various musical instruments’; कोणाघातेषु गर्जत्प्रलयघनघटान्योन्यसंघट्टचंडः Ve. 1. 22. (It is thus defined by Bharata.: --ढक्काशतसहस्राणि भेरीशतशतानि च । एकदा यत्र हन्यंते कोणाघातः स उच्यते). --कुणः a bug. --वादिन् m. an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0426-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोण पु० कुण--करणे घज् कर्त्तरि अच् वा । येन धनुरा- कृतिना काष्ठेन वीणादयोवाद्यन्ते तस्मिन् वांदनसाधने १ काष्ठभेदे २ अश्रौ, अमरः । ३ गृहादोनामेकदेशे, ४ अ- स्त्राणामग्रभागे, ५ लगुडे, मेदि० ६ मङ्गलग्रहे हेम० ७ श- निग्रहे विश्वः । द्वयो र्दशोर्मध्यभागे ८ विदिशि राजनि० “कनककोणैरभिहन्यमानः” काद० “भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसंघटितः पुनः” रामा० “स्वगृहस्याङ्गणे तेन चत्वारः स्वर्णपूरिताः । कुम्भाश्चतुर्षु कोणेषु निगूढाः स्थापिता भुवि” कथास० । “सुवर्णकीणाभिहतः प्राणदद्वामदु- न्दुभिः” रामा० “विन्दुत्रिकोणवसुकोणदशारयुग्मम्” तन्त्रण० । समकोणं विषमकोणम् क्षेत्रम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2265,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोणः, पुं, (कुणति वादयत्यनेन कुणति वादयतीति वा । कुण शब्दे + करणे घञ् । कर्त्तरि + अच् वा ।) वीणादिवादनम् । भेरीप्रभृति यन्त्र वाजाइ- [] वार काठी इति भाषा ॥ (यथा, रामायणे २ । ७१ । २९ । “भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसंघट्टितः पुनः” ॥) अस्त्रादेरग्रभागः । तत्पर्य्यायः । पालिः २ अश्रिः ३ कोटिः ४ । इत्यमरः । २ । ८ । ९३ ॥ (यथा, कादम्बर्य्याम् । “कनक कोणैरभिहन्यमानः” ॥) वाद्यप्रभेदः । गृहादेरेकदेशः । (यथा, कथा- सरित्सागरे । १९ । ३३ । “स्वगृहस्याङ्गने तेन चत्वारः स्वर्णपूरिताः । कुम्भाश्चतुर्षु कोणेषु निगूढाः स्थापिता भुवि” ॥) लगुडः । इति मेदिनी । मङ्गलग्रहः । इति हेम- चन्द्रः ॥ शनिः । इति विश्वः ॥ द्वयोर्दिशोर्म्मध्य- भागः । इति राजनिर्घण्टः ॥ अस्य विवरणं विदिक्शब्दे द्रष्टव्यम् ॥ (कोणमात्रम् । यथा, तन्त्रसारे । “विन्दुत्रिकोणवसुकोणदशारयुग्मम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-202-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कोण" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें