🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:04:15 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोल्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कोल्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोल्या

अर्थ: इन् बेर का पेड़

संस्कृत: बदरीवृक्षः · पर्याय: कर्कन्धू, बदरी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कोली (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. कोली (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. कोली (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. कोल्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. कोल्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. कोल्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. कोल्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: कुल् + ण्यत्
  8. कुल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कोली (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकोलीःकोलियौकोलियः
द्वितीयाकोलियम्कोलियौकोलियः
तृतीयाकोलियाकोलीभ्याम्कोलीभिः
चतुर्थीकोलिये / कोलियैकोलीभ्याम्कोलीभ्यः
पञ्चमीकोलियः / कोलियाःकोलीभ्याम्कोलीभ्यः
षष्ठीकोलियः / कोलियाःकोलियोःकोलीनाम् / कोलियाम्
सप्तमीकोलियाम् / कोलियिकोलियोःकोलीषु
सम्बोधनहे कोलीःहे कोलियौहे कोलियः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कोली
कोली
kolī
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोली १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ क्रोड़, प्रा॰ कोल]
१. आलिंगन के समय दोनों भुजाओं के बीच का स्थान । गोद । अँकवार । क्रि॰ प्र॰—में भरना या लेना ।—भरना ।
२. कोना । कोण ।
३. दे॰ कोलियाँ ।
कोली— २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ कोरी] हिंदू जुलाहा । कोरी । उ॰—हाड़ देखि के तजत तिय ज्यौ कोली की रूप । त्योंही धौरे केस लखि बुरौ लगत नर रूप ।—ब्र॰ ग्रं॰, पृ॰ ७८ ।
कोली ३ † संज्ञा स्त्री॰ [?] वह कालापन जो हाथों और पौरों में मेंहदी लगाने के काम में आता है ।
कोली ४ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] बेर का पेड़ । बदरी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोला, --लिः, --ली f. See बदरी.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0426-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोली, स्त्री, (कोलति पीनत्वेन जायते बर्द्धते वा । कुल् + अच् + गौरादित्वात् ङीष् । यद्वा, कोलि + वा ङीष् ।) कोलिवृक्षः इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (अस्याः पर्य्याया यथा, -- “पुंसि स्त्रियान्तु कर्कन्धुर्वदरी कोलमित्यपि । फेनिलं कुवलं घोटा सौवीरं वदरं महत् । अजप्रिया कुहा कोली विषमोभयकण्टका” ॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ [] न्यग्रोधादिगणे व्यवहारोऽस्य यथा, -- “कोली कदम्बविरला मधुकं मधूकम्” ॥ इति सूत्रस्थाने पञ्चदशेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-204-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कोल्याकोली (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कोली (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | कोली (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कोल्या 📚 ➤ इन् बेर का पेड़
संस्कृत: बदरीवृक्षः · पर्याय: कर्कन्धू, बदरी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कोली 📚आलिंगन के समय दोनों भुजाओं के बीच का स्थान । गोद । अँकवार । क्रि॰ प्र॰…🟠🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें