🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:50:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कौतुक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कौतुक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कौतुक

अर्थ: इच्छा, कुतूहल, कामना

संस्कृत: कौतुकम् · पर्याय: कौतूहल, कुतुक, कुतूहल

व्युत्पत्ति: कुतुक + अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कौतुक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कौतुक (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकौतुकम्कौतुकेकौतुकानि
द्वितीयाकौतुकम्कौतुकेकौतुकानि
तृतीयाकौतुकेनकौतुकाभ्याम्कौतुकैः
चतुर्थीकौतुकायकौतुकाभ्याम्कौतुकेभ्यः
पञ्चमीकौतुकात् / कौतुकाद्कौतुकाभ्याम्कौतुकेभ्यः
षष्ठीकौतुकस्यकौतुकयोःकौतुकानाम्
सप्तमीकौतुकेकौतुकयोःकौतुकेषु
सम्बोधनहे कौतुकहे कौतुकेहे कौतुकानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कौतुक
कौतुक
kautuka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जिज्ञासा/उत्सुकता (1.7.32) कौतूहल · कुतुक · कुतूहल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कौतुक संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ कौतुकित, कौतुकी ]
१. कुतूहल ।
२. आश्चर्य । अचंभा । उ—सतीं दिख कौतुक मग जाता । आगे राम सहित श्री भ्राता । — मानस , १ ।५४ ।
३. विनोद । दिल्लगी ।
४. आनंद । प्रशंसा ।
५. खेल तमाशा । क्रि॰ प्र॰—करना ।— दिखलाना । — देखना । — होना ।
६. वह मांगलिक सूत्र (कंगन) जो विवाह से पहले हाथ में पहना जाता है ।
७. विवाह के पूर्व कंगन बांधने की प्रथा ।
८. पर्व । उत्सव (को॰) ।
९. विवाह आदि शुभ कार्य ( को॰) ।
१०. उत्सुकता । आवेग । आतुरता (को॰) ।
११. आश्चर्यजनक वस्तु ( को॰) । यौ॰—कौतुकक्रिया । कौतुकमंगल = (१) बडा उत्सव । महोत्सव । (२) विवाह संस्कार । कौतुकतोरण = उत्सव के लिये निर्मित मंगलसूचक द्वार । कौतुकागार = (१) क्रीडागृह । विनोदगृह । (२) दे॰ कोहबर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौतुक n. (fr. कुत्˚; g. युवादि), curiosity, interest in anything, vehement desire for (loc. or in comp.), eagerness, vehemence impatience, Pañcat.; Kathās. (ifc. f(आ). ) &c.
anything causing curiosity or admiration or interest, any singular or surprising object, wonder, Pañcat.; Kathās.; Vet.
festivity, gaiety, festival, show, solemn ceremony (esp. the ceremony with the marriage-thread or necklace preceding a marriage), Kum.; Daś.; Bhartṛ.; BhP. &c.
the marriage-thread or necklace, Kathās. li, 223
pleasure, happiness, prosperity, BhP. i, 17, 26
N. of nine particular substances, Hcat. i, 110, 19; ii, 49, 10
sport, pastime, L.
public diversion, L.
song, dance, show, spectacle, L.
season of enjoyment, L.
kind or friendly greeting, civility, L.
the place for a partic. nuptial ceremony, MānGṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (316,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौतुकं [कुतुकस्य भावः अण्] 1 Desire, curiosity, wish. --2 Eagerness, vehemence, impatience. --3 Anything creating curiosity or wonder. --4 The marriage thread (worn on the wrist); करोयमामुक्तविवाहकौतुकः Ku. 5. 66; R. 8. 1. --5 The ceremony with the marriage thread preceding a marriage. --6 Festivity, gaiety. --7 Particularly, auspicious festivity, solemn occasion (such as marriage); प्रस्थान˚ Ś. 4; Ku. 7. 25. --8 Delight, joy, pleasure, happiness; Bh. 3. 140; ˚रसाः U. 6. 33; Māl. 10. 3; U. 3. 37. --9 Sport, pastime. --10 A song, dance, show or spectacle. --11 Joke, mirth. --12 Friendly greeting, salutation. --Comp. --अगारः, --रं, --गृहं a pleasure-house; कौतुकागारमागात् Ku. 7. 94. --क्रिया, --मंगलं {1} a solemn ceremony. {2} particularly, marriage ceremony; R. 11. 53; --तोरणः, --णं a triumphal arch erected on festive occasions.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0427-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौतुक न० कुतुकस्य भावः युवादि० अण् प्रज्ञा० स्वार्थे अण् वा । १ कुतूहले अमरः । तच्च अद्भुतजिज्ञासातिशयः । “कौतुकागारमागात्” कुमा० । २ मङ्गलार्थहस्तसूत्रे शाश्वतः “वैवाहिकैः कौतुकप्तंविधानैः” कुमा० । ३ उत्- सवे ४ अभिलाषे ५ नर्म्मणि ६ हर्षे ७ परम्परायातमङ्गले ८ गीतादिभोगे ९ भोगकाले च हेम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2276,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौतुकं, क्ली, (कुतुक + प्रज्ञादित्वात् स्वार्थे अण् । कुतुकस्य भावः इति युवादित्वात् अण् वा ।) कुतूहलम् इत्यमरः । १ । ७ । ३१ ॥ (यथा, राजतरङ्गिणी । ५ । ३६४ । “चक्रतुः कौतुकोद्ग्रीवां सभां चित्रार्पितामिव ॥) अभिलाषः । (यथा, कथासरित्सागरे । “पश्यन्त्यास्तं नृपं तस्या लज्जाकौतुकयोर्दृशि । अभूदन्योन्यसंमर्द्दो रचयन्त्यां गतागतम्” ॥) उत्सवः । (यथा, भागवते । ४ । ३ । १३ । “कथं सुतायाः पितृगेहकौतुकं निशम्य देहः सुरवर्य्य ! नेङ्गते” ॥) नर्म्म । हर्षः । (यथा, भागवते । १ । १७ । २५ । “इयञ्च भूर्भगवता न्यासितोरुभरा सती । श्रीमद्भिस्तत्पदन्यासैः सर्व्वतः कृतकौतुका” ॥) परस्परायातपङ्गलम् । विवाहसूत्रम् । (यथा, कुमारे । ७ । २ । “वैवाहिकैः कौतुकसंविधानै- र्गृहे गृहे व्यग्रपुरन्ध्रीवर्गम्” ॥) गीतादिभोगः । इति मेदिनी ॥ गीतादिः । भोग- कालः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-208-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कौतुक" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कौतुककौतुक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कौतुक 📚 ➤ इच्छा, कुतूहल, कामना
संस्कृत: कौतुकम् · पर्याय: कौतूहल, कुतुक, कुतूहल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कौतुक 📚कुतूहल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कौतुक
जिज्ञासा/उत्सुकता (१.७.३२) — कौतूहल, कुतुक, कुतूहल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • कौतुक: कुतुक + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें