🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:33:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कौरवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कौरवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कौरवः

अर्थ: कुरूओं से सम्बन्ध रखने वाला

व्युत्पत्ति: कुरू + अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कौरव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कौरव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकौरवःकौरवौकौरवाः
द्वितीयाकौरवम्कौरवौकौरवान्
तृतीयाकौरवेणकौरवाभ्याम्कौरवैः
चतुर्थीकौरवायकौरवाभ्याम्कौरवेभ्यः
पञ्चमीकौरवात् / कौरवाद्कौरवाभ्याम्कौरवेभ्यः
षष्ठीकौरवस्यकौरवयोःकौरवाणाम्
सप्तमीकौरवेकौरवयोःकौरवेषु
सम्बोधनहे कौरवहे कौरवौहे कौरवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कौरव
कौरव
kaurava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कौरव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ कौरवी] [वि॰ कौरवी] कुरु राज की संतान । कुरु के वंशज ।
कौरव २ वि॰ [ सं॰] कुरु संबंधी । जैसे, — कौरवी सेना ।
कौरव ३ वि॰ [सं॰ कुरव] कुरव या लाल कटसरैया के रंग का । लाल रंग का । उ॰— धर्यो तन कौरव वस्त्र कुँआरि । मैडी जनु संभ मनंमथ रारि । पृ॰ रा॰ २१ ।९२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौरव mf(ई)n. (= ˚वक, Pāṇ. iv, 2, 130; g. उत्सादि and कच्छादि) relating or belonging to the Kurus, MBh.; VarBṛS.
(क्षेत्र = कुरु-क्ष्˚), Megh.
कौरव m. patr. fr. Kuru, descendant of Kuru (generally used in pl.), MBh.; Hariv. &c. (ifc. f(आ). , MBh. i, 7961)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (317,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौरव a. (वी f.) [कुरोरपत्यं, तद्देशस्य राजा तेषु भवो वा, कुरु-अण्] 1 Relating to the Kurus; क्षेत्रं क्षत्रप्रधानपिशुनं कौरवं तद्भजेथाः Me. 48. --वः A descendant of Kuru; मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपात् Ve. 1. 15; Chāṇ. 50. --2 A ruler of the Kurus. (so कौरवक, कौरवायणि and कौरवेय).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0428-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौरव पुंस्त्री० कुरोरपत्यादि उत्सा० अञ् तद्देशस्य रा जा अण् तेषु भवो वा अण् । १ कुरुवंश्ये “तस्यान्ववायः सुम- हान् यस्य नाम्ना स्थ कौरवाः । कुरोस्तु पुत्राश्चत्वारः” हरिवं ६२ अ० । २ तद्देशनृपे पु० ३ कुरुसम्बन्धिनि ४ तद्दे- शभवे च त्रि० । स्त्रियां ङीप् । “द्रुपदः कौरवान् दृष्ट्वा प्राधावत समन्ततः । शरजालेन महता मोहयन् कौरवीं चमूम्” भा० आ० १३८ अ० “क्षेत्रं क्षत्रप्रधनपिशुनं कौरवं तद्भजेथाः” मेघदूतम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2278,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौरवः, पुं स्त्री, (कुरोरपत्यमिति अण् । कुरोरयं इति कच्छादित्वादण् वा । कुरुराजसन्ततिः । इति महाभारतम् ॥ (यथा, महाभारते । १ । द्रुपदशासने १३९ । १६ । “तमुद्यतं रथेनैकमाशुकारिणम्बहवे । अनेकमिव सन्त्रासान्मेनिरे तत्र कौरवाः” ॥ कुरुसम्बन्धिदेशः । यथा, मेघदूते । ५० । “क्षेत्रं क्षत्त्रप्रधनपिशुनं कौरवं तद्भजेथाः” ॥ स्त्रियां डीप् कौरवी कुरुसम्बन्धिनीत्यर्थः । यथा, महाभारते । १ । १३०१ । १५ । “द्रुपदः कौरवान् दृष्ट्वा प्राधावत समन्ततः । शरजालेन महता मोहयन् कौरवीं चमूम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-209-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कौरव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कौरवःकौरव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कौरवः 📚 ➤ कुरूओं से सम्बन्ध रखने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कौरव 📚कुरु राज की संतान । कुरु के वंशज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कौरवः: कुरू + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें