🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:31:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कौलीनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कौलीनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कौलीनः

अर्थ: खदानी, कुलीन

व्युत्पत्ति: कुल + खञ्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कौलीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कौलीन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकौलीनःकौलीनौकौलीनाः
द्वितीयाकौलीनम्कौलीनौकौलीनान्
तृतीयाकौलीनेनकौलीनाभ्याम्कौलीनैः
चतुर्थीकौलीनायकौलीनाभ्याम्कौलीनेभ्यः
पञ्चमीकौलीनात् / कौलीनाद्कौलीनाभ्याम्कौलीनेभ्यः
षष्ठीकौलीनस्यकौलीनयोःकौलीनानाम्
सप्तमीकौलीनेकौलीनयोःकौलीनेषु
सम्बोधनहे कौलीनहे कौलीनौहे कौलीनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कौलीन
कौलीन
kaulīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कौलीन २ वि॰
१. ऊँचे खानदान का । खानदानी । कुलीन ।
२. वंशपरपरागत [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौलीन mf(आ)n. belonging or peculiar to a noble family, R. v, 87, 12
कौलीन m. a follower of the left-hand Śākta ritual, W.
(= कौलकेय) the son of a female beggar, W.
कौलीन m. pl. the pupils of Kaulīni, Pāṇ. iv, 1, 90, Vārtt. 4, Pat.
कौलीन n. rumour, report, evil report, detraction, Śak.; Ragh. xiv, 36 and 84; Megh.; Kathās. (ifc. f(आ). )
कौलीन n. family scandal, W.
disgraceful or improper act, Kād.
high birth (fr. कुलीन), Kathās. lii, 182 (?)
combat of animals or birds or snakes &c., cock-fighting &c., gambling by setting animals to fight together, L.
the pudenda, privities (for कौपीन?), L.
कौलीन &c. See कौल.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (317,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौलीन a. [कौ पृथिव्यां लीनः अलुक्स˚; कुलादागतः खञ् वा] Belonging to a noble family. --नः 1 The son of a female beggar. --2 A follower of the left hand Śākta ritual. --नं 1 An evil report, a scandal; मालविकागतं किमपि कौलीनं श्रूयते M. 3; तदेव कौलीनमिव प्रतिभाति V. 2; Me. 112; कौलीनमात्माश्रयमाचचक्षे R. 14. 36, 84. --2 An improper act, bad or scandalous conduct; ख्याते तस्मिन् वितमसि कुले जन्म कौलीनमेतत् Ve. 2. 10. --3 A combat of animals. --4 Cock-fighting. --5 War, battle (in general). --6 High birth. --7 A privity, the pudenda.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0428-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौलीन त्रि० कौ पृथिव्यां लीनः ७ त० अलुक स० । १ भूमिल- ग्ने । कुलादागतः खञ् । २ कुलक्रमागते “सदश्व इवम- र्य्यादां कौलीनां नायवर्त्तत” रामा० आ० ८७ अ० । ली भावे क्त को लीनं लयी यस्यात्, कुलीनं भूमिलयमर्हति अण् वा । भूमिलग्नतासाधने ३ अपवादे “कौलीनमात्माश्रय- माचचक्षे” “कौलीनर्मातेन गृहान्निरस्ता” रघुः “मा कौलीनादसितनयने! मय्यविश्वासिनी भूः” मेवः अप- वादे हि भूमिलग्नैव लोकोभवतीति तस्य तथात्वम् । ४ गुह्ये ५ जन्ये (युद्धे) ६ कुकार्ये ७ पशुसर्पाणां युद्धे च न० मेदि० तेषां भूमिलग्नतासाधनत्वात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2279,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौलीनं, क्ली, (कौ पृथिव्यां लीनम् । भूलीनपदार्था- नामिव एतेषामप्रकाशतया तथात्वम् ।) गुह्यम् । जन्यम् । कुकर्म्म । (कुलीनस्य भावः । युवादित्वा- दण् ।) कुलीनत्वम् । (यथा, रामायणे । “सदश्व इव मर्य्यादां कौलीनां नाभ्यवर्त्तत” ॥) पश्वहिपक्षिणां युद्धम् । इति मेदिनी ॥ कौलेय- कः । इति विश्वः ॥ (ली भावे क्तः तस्य नत्वम् । लीनं लयः । कौ पृथिव्यां लीनं लयो यस्मात् । कुलीनं भूमिलयमर्हतीति अण् वा ।) लोकवादः । इत्यमरः । ३ । ३ । ११६ । (यथा, रघौ । १४ । ८४ । “कौलीनभीतेन गृहान्निरस्ता न तेन वैदेहसुता मनस्तः” ॥ निन्दा । यथा, तत्रैव । १४ । ३६ । “कौलीनमात्माश्रयमाचचक्षे तेभ्यः पुनश्चेदमुवाच वाक्यम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-209-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कौलीनःकौलीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कौलीनः 📚 ➤ खदानी, कुलीन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कौलीन 📚ऊँचे खानदान का । खानदानी । कुलीन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬