🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:48:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्रमुक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्रमुक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्रमुक

अर्थ: कन् च" सुपारी का पेड़

संस्कृत: रक्तलोध्रः, पार्श्वपिप्पलः, क्रमुकवृक्षः · पर्याय: पट्टिकाख्य, पट्टी, लाक्षाप्रसादन

व्युत्पत्ति: क्रम् + उ, कन् च (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्रमुक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्रमुक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्रमुकःक्रमुकौक्रमुकाः
द्वितीयाक्रमुकम्क्रमुकौक्रमुकान्
तृतीयाक्रमुकेणक्रमुकाभ्याम्क्रमुकैः
चतुर्थीक्रमुकायक्रमुकाभ्याम्क्रमुकेभ्यः
पञ्चमीक्रमुकात् / क्रमुकाद्क्रमुकाभ्याम्क्रमुकेभ्यः
षष्ठीक्रमुकस्यक्रमुकयोःक्रमुकाणाम्
सप्तमीक्रमुकेक्रमुकयोःक्रमुकेषु
सम्बोधनहे क्रमुकहे क्रमुकौहे क्रमुकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्रमुक
क्रमुक
kramuka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सुपारी के पेड़ के नाम (2.4.169) घोण्टा · पूग · गुवाक · खपुर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्रमुक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुपारी का पेड । उ॰—घर घर तोरण विमल पता के कंचन कुंभ धराए । क्रमुक रंभ के खंभ विराजत पथ जल सुरभि सिंचाए ।—रघूराज (शब्द॰) ।
२. नागर- मोथा ।
३. कपास का फल ।
४. शहतुत का पेड ।
५. पठानी लोध ।
६. एक प्राचीन देश का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रमुक m. (cf. कृम्˚) the betel-nut tree (Areca Faufel or Catechu), ṢaḍvBr. iv, 4; Suśr.; BhP.
the mulberry tree (Morus indica, ब्रह्मदारु), L.
a red variety of the Lodhra tree (पट्टिक-लोध्र), L.
a variety of Cyperus (भद्रमुस्तक), L.
the fruit of the cotton tree, L.
क्रमुक m. pl. N. of a people, Rājat. iv, 159
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (320,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रमुः, क्रमुकः [क्रम्-उन्, संज्ञायां कन्] The betel-nut tree; आस्वादितार्द्रक्रमुकः समुद्रात् Śi. 3. 81; Vikr. 18. 98.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0430-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रमुक पु० क्रम--उन् संज्ञायां कन् । १ पट्टिकालोध्रे २ गुवाक वृक्षे ३ ब्रह्मदारुवृक्षे च अमरः ४ भद्रमुस्तके ५ कार्पासिका- फले न० मेदि० अयं सालसादिगणे सुश्रुते उक्तः “सालसाराजकर्ण्णखदिरकदरकालस्कन्दक्रमुकेत्याद्युक्रमे “सालसारादिरित्येपः गुल्कुष्ठविनाशनः । मेहपाण्ड्वा- मयहरः कफमेदोविशोषणः” सुश्रु० तद्गुणा उक्ता “आस्वादितार्द्रकमुकाः समुद्रात्” माघः गौरा० ङीष् । ६ गुवाके स्त्री शब्दरत्नमाला
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2305,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रमुकः, पुं, (क्रमु + संज्ञायां कन् ।) पट्टिकालोध्रः । गुवाकवृक्षः । ब्रह्मदारुवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ४१ ॥ भद्रमुस्तकम् । कार्पासिकाफलम् । इति मेदिनी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-214-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्रमुक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्रमुकक्रमुक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्रमुक 📚 ➤ कन् च" सुपारी का पेड़
संस्कृत: रक्तलोध्रः, पार्श्वपिप्पलः, क्रमुकवृक्षः · पर्याय: पट्टिकाख्य, पट्टी, लाक्षाप्रसादन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्रमुक 📚सुपारी का पेड🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
क्रमुक
लाल लोध के नाम (२.४.४१) — पट्टिकाख्य, पट्टी, लाक्षाप्रसादन
सुपारी के पेड़ के नाम (२.४.१६९) — घोण्टा, पूग, गुवाक, खपुर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क्रमुक: क्रम् + उ, कन् च (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬