🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:04:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्रीतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्रीतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्रीतः

अर्थ: मोल लिया हुआ

संस्कृत: द्रव्यविनिमये

अंग्रेज़ी: to buy, to purchase

व्युत्पत्ति: क्री + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्रीत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: क्री + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — क्रीत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्रीतःक्रीतौक्रीताः
द्वितीयाक्रीतम्क्रीतौक्रीतान्
तृतीयाक्रीतेनक्रीताभ्याम्क्रीतैः
चतुर्थीक्रीतायक्रीताभ्याम्क्रीतेभ्यः
पञ्चमीक्रीतात् / क्रीताद्क्रीताभ्याम्क्रीतेभ्यः
षष्ठीक्रीतस्यक्रीतयोःक्रीतानाम्
सप्तमीक्रीतेक्रीतयोःक्रीतेषु
सम्बोधनहे क्रीतहे क्रीतौहे क्रीताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — क्री (क्र्यादिगण) · अर्थ: खरीदना, बदले में लेना (द्रव्यविनिमये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमक्रीणातिक्रीणीतःक्रीणन्ति
मध्यमक्रीणासिक्रीणीथःक्रीणीथ
उत्तमक्रीणामिक्रीणीवःक्रीणीमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: क्रीणाति · लट् (आत्मने.): क्रीणीते · लिट्: चिक्राय · लिट् (आत्मने.): चिक्रिये · लुट्: क्रेता · लुट् (आत्मने.): क्रेता · लृट्: क्रेष्यति · लृट् (आत्मने.): क्रेष्यते · लोट्: क्रीणातु · लोट् (आत्मने.): क्रीणीताम् · लङ्: अक्रीणात् · लङ् (आत्मने.): अक्रीणीत · विधिलिङ्: क्रीणीयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): क्रीणीत · आशीर्लिङ्: क्रीयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): क्रेषीष्ट · लुङ्: अक्रैषीत् · लुङ् (आत्मने.): अक्रेष्ट · लृङ्: अक्रेष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अक्रेष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: क्रयण · ण्वुल्: क्रायकः · तृच्: क्रेता · यत्: क्रेयः · तव्य: क्रेतव्यः · अनीयर्: क्रयणीयः · क्त: क्रीतः · क्तवतु: क्रीतवान् · शतृ: क्रीणन् · स्य-शतृ: क्रेष्यन् · शानच्: क्रीणानः · क्त्वा: क्रीत्वा · ल्यप्: प्रक्रीय · तुमुन्: क्रेतुम् · णमुल्: क्रायम् · क्तिन्: क्रीति · क्वसु: चिक्रीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्रीत
क्रीत
krīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्रीत १ वि॰ [सं॰] क्रय किया हुआ । खरीदा या मोल लिय हुआ ।
क्रीत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मनु के अनुसार बारह प्रकार के पुत्रों में से एक जो मोल लिया गया हो । क्रीतक ।
२. पंद्रह प्रकार के दासों में से एक जो मोल लिया गया हो ।
क्रीत ३पु † संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कीर्ति] यश । कीर्ति । सुनाम । उ॰— महाराज मोता कहुँ क्रीतां सुणे नीतां सुर ।—रघु॰ रु॰, पृ॰ १४५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रीत mfn. bought, purchased, ŚBr.; Mn. &c.
purchased from his natural parents (as a son; one of the twelve kinds of sons acknowledged by the ancient Hindū law), Mn. ix, 160
won by (instr.), Śak. iii (v.l.)
ifc. (with the purchase-price; f(ई). ), Pāṇ. iv, 1, 50; vi, 2, 151
क्रीत mf(आ or ई)n. (f. also आ), Siddh.
क्रीत (अस्), m. N. of a man, MaitrS. iv, 2, 6
क्रीत (आस्), m. pl. a sort of despised caste, W.
क्रीत (अम्), n. a bargain Comm. on Yājñ. ii, 6.
क्रीत &c. See √ क्री.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (321,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रीत p. p. Bought; see क्री. --तः One of the twelve kinds of sons recognised in Hindu Law; a son purchased from his natural parents; क्रीतश्च ताभ्यां विक्रीतः Y. 2. 131. --Comp. --अनुशयः ‘repenting a purchase’, rescission, returning a thing purchased to the seller (admissible in some cases by law).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0431-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रीत त्रि० क्री--कर्म्मणि क्त । १ मूल्यदानेन स्वत्वास्पदीभूते कृते । “शूद्रानीतैः क्रयक्रीतैः (जलैः) कर्म्म कुर्व्वन् पत- त्यधः” स्मृतिः । २ गौणपुत्रभेदे पु० । “क्रीतश्च नवमः सयेन क्रीतः” विष्णु ंसं० । भावे क्त । ३ क्रये न० क्रीतानुशयः । पुत्रभेदास्तल्लक्षणानि च योगीश्वरेण दर्शितानि यथा “औरसो धर्म्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतह् । क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु सगोत्रेणेतरेण वा । गृहे प्रच्छन्न उत्प- न्नो गूढजस्तु सुतः स्मृतः । कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतोमतः । अक्षतायां क्षतायां वा जातः पौन र्भवः सुतः । दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्रोदत्तको भवेत् । क्रीतश्च ताभ्यां विक्रीतः, कृत्रिमः स्यात् स्वयंकृतः । दत्तात्मा तु स्वयन्दत्ती गर्भे विन्नः सहोडजः । उत् सृष्टो गृह्यते यस्तु सोऽपविद्धोभवेत् सुतः” । “अदूर- बान्धवमिति देशभाषाविप्रकृष्टस्य प्रतिषेधः एवं क्रीतस्वय- न्दत्तकृत्रिमेष्वपि योज्यं समानन्यायत्वात् । क्रीतस्तु विक्रीतः मातापितृभ्यां पूर्व्ववत् तथैकं पुत्रं ज्येष्ठञ्च वर्ज- यित्वा आपदि । सवर्ण इत्येव यत्तु मनुनोक्तम् “क्री- णीयाद्यस्त्वपत्यार्थं मातापित्रोर्यमन्तिकात् । स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोपिऽवेति” तद्गुणैः सदृशोऽसदृशो वेति व्याख्येयं न ञात्या “सजातीयेष्वयम्प्रोक्तस्तनयेषु मर्या विधिः” इत्युप संहारात्” मिता० । स्वार्थे क । तत्रार्थे । “कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा । [] स्वयं दत्तश्च शौद्रश्च षडदायादबान्धवाः” इति मनूक्तेः तस्य पिवृमावृभिन्नदायानधिकारित्वम् । दत्तकर्मामांसा- मते “औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम च” पराशरेण कलिधर्म्मप्रस्तावे चतुर्ण्णामेव ग्राह्यताया उक्तेः दत्तकच- कामते “दत्तौरसेतरेषाञ्च पुत्रत्वेन परिग्रहः” इत्यादि पुराणे दत्तौरसभिन्नानां कलौ वर्ज्यत्वोक्तेश्च क्रीतपुत्रस्य न कलौ कर्त्तव्यता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2335-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रीतः, पुं, (क्री + कर्म्मणि क्तः ।) क्रीतकपुत्त्रः । स तु द्वादशविधपुत्त्रान्तर्गतपुत्त्रभेदः । इति जटा- धरः ॥ (यथाह, याज्ञवल्क्यः । “दद्यात् मातापिता वा यं स पुत्त्रो दत्तको भवेत् । क्रीतश्च ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात् स्वयं कृतः” ॥) कृतक्रये त्रि । केना इति भाषा । यथा, -- “दीयमानं न गृह्णाति क्रीतं पण्यन्तु यः क्रयी । स एवास्य भवेद्दोषो विक्रेतुर्योऽप्रयच्छतः” ॥ इति प्रायश्चित्ततत्त्वे नारदः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-219-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्रीत" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्रीतःक्रीत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: क्री + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्रीतः 📚 ➤ मोल लिया हुआ
संस्कृत: द्रव्यविनिमये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्रीत 📚क्रय किया हुआ । खरीदा या मोल लिय हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क्रीतः: क्री + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬