🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:22:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्वथित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्वथित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्वथित

अर्थ: उबाला हुआ

संस्कृत: निष्पाके · पर्याय: निष्पक्व

अंग्रेज़ी: to boil,to cook, to decoct

व्युत्पत्ति: क्वथ्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्वथित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्वथ् + क्त
  2. क्वथित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्वथ् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — क्वथित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्वथितःक्वथितौक्वथिताः
द्वितीयाक्वथितम्क्वथितौक्वथितान्
तृतीयाक्वथितेनक्वथिताभ्याम्क्वथितैः
चतुर्थीक्वथितायक्वथिताभ्याम्क्वथितेभ्यः
पञ्चमीक्वथितात् / क्वथिताद्क्वथिताभ्याम्क्वथितेभ्यः
षष्ठीक्वथितस्यक्वथितयोःक्वथितानाम्
सप्तमीक्वथितेक्वथितयोःक्वथितेषु
सम्बोधनहे क्वथितहे क्वथितौहे क्वथिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — क्वथ् (भ्वादिगण) · अर्थ: उबालना, पकाना, काढ़ा बनाना (निष्पाके)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमक्वथतिक्वथतःक्वथन्ति
मध्यमक्वथसिक्वथथःक्वथथ
उत्तमक्वथामिक्वथावःक्वथामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: क्वथति · लिट्: चक्वाथ · लुट्: क्वथिता · लृट्: क्वथिष्यति · लोट्: क्वथतात् · लङ्: अक्वथत् · विधिलिङ्: क्वथेत् · आशीर्लिङ्: क्वथ्यात् · लुङ्: अक्वथीत् · लृङ्: अक्वथिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: क्वथन · ण्वुल्: क्वाथकः · तृच्: क्वथिता · ण्यत्: क्वाथ्यः · तव्य: क्वथितव्यः · अनीयर्: क्वथनीयः · क्त: क्वथितः · क्तवतु: क्वथितवान् · शतृ: क्वथन् · स्य-शतृ: क्वथिष्यन् · क्त्वा: क्वथित्वा · ल्यप्: प्रक्वथ्य · तुमुन्: क्वथितुम् · णमुल्: क्वाथम् · घञ्: क्वाथः · क्तिन्: क्वत्ति · क्वसु: चक्वथ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्वथित
क्वथित
kvathita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ख़ूब पकाया (उबाला) (3.1.94) निष्पक्व
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्वथित वि॰ [सं॰]
१. उबाला हुआ । औटाया हुआ ।
२. गरम । उष्ण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्वथित mfn. boiled, decocted, stewed, Mn. vi, 20; Suśr.; BhP. &c.
being hot, Kathās. xc, 61
digested, W.
क्वथित n. a spirituous liquor, (prepared with honey), Npr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (324,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्वथित a. [क्वथ्-क्त] Boiled, decocted.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0434-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्वथित त्रि० क्वथ--क्त । १ अतिशयपक्वे व्यञ्जनादौ, २ दशमूलपा चनादौ च हेमच० । भावप्र० क्वथितजलगुणा उक्तायथा “क्वथितस्य जलस्य शीतलीकृतस्य विशेषमाह सुश्रुतः । “शृताम्बु तत् त्रिदोषघ्नं यदन्तर्वाप्यशीतलम् । अरूक्षम- नभिष्यन्दि कृमिवृट् ज्वरहृल्लवु । धारापातेन विष्टम्भि दुर्ज्जरं पवनाहतम् । भिनत्ति श्लष्मसंघातं मारुतञ्च- पकर्षति । अजीर्णं जरयत्याशु पीतमुष्णोदकं निशिः” अन्तर्वाष्पशीतलम् पिहितमेव शीतलम्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2350,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्वथितः, त्रि, (क्वथ्यते स्म इति । क्वथ + कर्म्मणि क्तः ।) अतिपक्वव्यञ्जनदशमूलादिः । तत्पर्य्यायः । निष्पक्वः २ । इत्यमरः । ३ । १ । ९५ ॥ कषायः ३ निर्य्यूहः ४ क्वाथः ५ शृतः ६ । इति वैद्यकपरिभाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-223-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्वथितक्वथित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्वथ् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: क्वथित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्वथ् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्वथित 📚 ➤ उबाला हुआ
संस्कृत: निष्पाके · पर्याय: निष्पक्व

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्वथित 📚उबाला हुआ । औटाया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
क्वथित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क्वथित: क्वथ् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬