🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:49:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्वारा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्व+आरा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्व

अर्थ: किधर, कहाँ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

आरा

अर्थ: मोची की रांपी

संस्कृत: चर्मखण्डनशस्त्रम् · पर्याय: चर्मप्रभेधिका

व्युत्पत्ति: आ+ऋ+घञ्+ टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. आरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. आरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. रा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रै + अच्
  5. रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + रै + अच्
  6. रा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + रै + अच्
  7. आरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. रा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + रै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आरा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआराआरेआराः
द्वितीयाआराम्आरेआराः
तृतीयाआरयाआराभ्याम्आराभिः
चतुर्थीआरायैआराभ्याम्आराभ्यः
पञ्चमीआरायाःआराभ्याम्आराभ्यः
षष्ठीआरायाःआरयोःआराणाम्
सप्तमीआरायाम्आरयोःआरासु
सम्बोधनहे आरेहे आरेहे आराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्व
क्व
kva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्व क्रि वि॰ [सं॰] कहाँ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्व᳙ ind. (fr. 1. कु, Pāṇ. v, 3, 12; v, 2, 105) loc. of 2. क = कस्मिन्, or कतरस्मिन्, Mn. x, 66 (क्व श्रेयस्-त्वम्, in whom is the preference?), Kathās. lxxxiii, 36
where? in what place? whither? RV. (sometimes connected with particles अह, इद्, इव, स्विद्) &c.
(connected with नु), Nal.; Mālav.
(with नु खलु), Śak.
(with √ भू, √ अस्) how is it with? what has become of? i.e. it is done with, RV. i, 161, 4; vii, 88, 5; AV. x, 8, 7; ŚBr.; Pāṇ. iii, 1, 12, Vārtt. 1, Pat.
(with गत) how is it with? Nal.; Daś. (क्व गतस् तव मय्य् अनुरागः, what has become of your affection for me ?)
or क्व alone may have the same meaning (e. g. क्व सुखम्, where is happiness? i.e. there is no such thing as happiness, Śāntiś.), Pañcat.; Naiṣ. i, 20
(after a negative phrase) how much less? R. i, 67, 10
क्व — क्व or कुत्र-क्व (implying excessive incongruity) where is this? where is that? how distant is this from that? how little does this agree with that? (e.g. क्व सूर्य-प्रभवो वंशः क्व चाल्प-विषया मतिः, how can my limited intellect describe the solar race? Ragh. i, 2), MBh.; R. &c.
क्वापि, anywhere, somewhere, to some place, in a certain place, Nal.; Pañcat.; Kathās.
sometimes, Sāh.; Hit.
न क्व च, nowhere, never, BhP. iv, 29, 64
न क्व चन, nowhere, MBh. xiv, 560
क्व चिद् = कस्मिंश्-चिद्, Pañcat.
anywhere, somewhere, to any place, in a certain place, Mn.; R.; Śak. &c.
in a certain case, at some time, once upon a time, Nal.; Pañcat. &c.
sometimes Comm.
क्वचिद् — क्वचिद्, here — there, here and there, in various places, MBh. i
now — then, now and then, R. iii, 50, 7; Bhartṛ. i, 4
न क्वचिद्, nowhere, never, by no means, Mn.; Yājñ.; Nal. &c.
क्वचिद् अपि न id., Megh.
यत्र क्वापि, wherever, in whatsoever place, Bhartṛ. iii, 91
यत्र क्व᳙-च id., ŚBr.; ChUp.; Lāṭy.; BhP.
यत्र क्व-चन, in or to whatsoever place
in any case or matter whatever, Mn. ix, 233
whenever, BhP. v, 21, 9
यत्र क्व वाथ — तत्र तत्रापि, wherever — there, BhP. i, 17, 36.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (324,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्व ind. 1 Whither, where; क्वतेऽ न्योन्यं यत्नाः क्व च नु गहनाः कौतुकरसाः U. 6. 33; क्व-क्व when repeated in co-ordinate sentences imply ‘great difference,’ or ‘incongruity’; क्व रुजा हृदयप्रमाथिनी क्व च ते विश्वसनीयमायुधं M. 3. 2; क्व सूर्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः R. 1. 2; Ki. 1. 6; Ś. 2. 18. --2 Sometimes क्व is used in the sense of the loc. of किम् क्व प्रदेशे i. e. कस्मिन्प्रदेशे. (a) With a following अपि it means (1) somewhere, anywhere; (2) sometimes. (b) With a following चित् it means (1) in some places; प्रस्निग्धाः क्वचिदिंगुदीफलभिदः सूच्यंत एवोपलाः Ś. 1. 14; Rs. 1. 2; R. 1. 41; (2) in some cases; क्वचिद् गोचरः क्वचिन्न गोचरोऽर्थः क्वचित्-क्वचित् (a) in one place-in another place, here-here; क्वचिद्वीणावाद्यं क्वचिदपि च हाहेति रुदितं Bh. 3. 125, 1. 4. (b) now-now (referring to time); क्वचित् पथा संचरते सुराणां क्वचित् घनानां पततां क्वचिच्च R. 13. 19.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0433-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्व अ० किम् + अ किमः कुः । कस्मिनित्यर्थे “के द्रुमास्ते क्व वा ग्रामे सन्ति केन प्ररोपिताः” सा० द० “स्थायं स्थायं क्वचिद्यान्तं क्रान्त्वा च क्रन्त्वास्थितं क्वचित्” भट्टिः क्वशब्दौ स्वार्थान्वितयोर्महदन्तरं सूचयतः । “क्वसूर्य्य- प्रमवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः” रघुः । सूर्य्यवंशकवि प्रज्ञयोर्विषयविषयिभावोऽत्यन्तमसम्भवीति गम्यते । एवमन्य त्रापि यथायथमूडम् । ततो भवार्थे त्यप् त्यक् वा कृत्य कस्मिन् भधे अर्थे त्रि० । ततः स्वार्थे क टापि । क्वत्यिका । मुग्धवोधमते अस्मात् चिच्चनौ क्वचित् क्वचन । “क्वचित् क्वचित् विवरणे गूढभावः प्रकाश्यते” विवरणटीका । “क्वचन पतनयोग्यं देशमन्विष्यताधः” नैष० । अमरमते द्वे पदे इति भेदः तयोः समासे कादाचितकपदसिद्धिः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2349,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्व, व्य, (कस्मिन्निति “किमोऽत्” । ५ । ३ । १२ । इति अत् ततः “क्वाति” । ७ । २ । १०५ । इति क्वादेशः ।) कुत्र । कोथा इति भाषा । इति व्याकरणम् ॥ अत्यन्तासम्मावनायां पण्डितैः क्वद्वयं प्रयुज्यते । यथा, रघुः । १ । २ । “क्व सूर्य्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-223-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्वअव्ययम् 📚
आराआरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | आरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्व 📚 ➤ किधर, कहाँ

आरा 📚 ➤ मोची की रांपी
संस्कृत: चर्मखण्डनशस्त्रम् · पर्याय: चर्मप्रभेधिका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्व 📚क्रि वि॰ कहाँ🟠🔵🟣🟢🟤
आरा 📚एक लोहे की दाँतीदार पटरी जिससे रेत कर लकड़ी चीरी जाती है । इसके दोनों …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आरा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
क्वाराक्व + आरादीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें