🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:02:09 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षती

अर्थ: चोट, घाव

व्युत्पत्ति: क्षण् +क्तिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. क्षति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. क्षति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. क्षतिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्षति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षतिःक्षतीक्षतयः
द्वितीयाक्षतिम्क्षतीक्षतीः
तृतीयाक्षत्याक्षतिभ्याम्क्षतिभिः
चतुर्थीक्षतये / क्षत्यैक्षतिभ्याम्क्षतिभ्यः
पञ्चमीक्षतेः / क्षत्याःक्षतिभ्याम्क्षतिभ्यः
षष्ठीक्षतेः / क्षत्याःक्षत्योःक्षतीनाम्
सप्तमीक्षतौ / क्षत्याम्क्षत्योःक्षतिषु
सम्बोधनहे क्षतेहे क्षतीहे क्षतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षति
क्षति
kṣati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. हानि । नुकसान ।
२. क्षय । नाश ।
३. चोट । घाव (को॰) ।
४. ह्रास । न्यूनता । (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—पहुँचना ।—पहुँचना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षति f. injury, hurt, wound, MBh. &c.
loss, want (of the means of living. cf. क्षत-वृत्ति), Hit.
damage, disadvantage, MBh. &c.
defect, fault, mistake, Sāh.
destruction, removal of (in comp.), Kum. ii, 24; Rājat. v, 234; Śāntiś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (326,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षतिः f. [क्षण्-क्तिन्] 1 Injury, wound. --2 Destruction, cutting, tearing down; विस्रब्धं क्रियतां वराहततिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले Ś. 2. 6. --3 (Fig.) Ruin, loss, disadvantage; सुखं संजायते तेभ्यः सर्वेभ्योपीति का क्षतिः S. D. 37. --4 Decline, decay, [] diminution; प्रतापक्षतिशीतलाः Ku. 2. 24; H. 1. 114.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0434-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षति स्त्री क्षण--क्तिन् । १ हानौ, २ अपचये ३ क्षये च । “हयानां न क्षतिः काचिन्न रथस्य न मातलेः” भा० व० १७२ अ० । “द्विषां क्षतीर्या प्रथमे शिलीमुखाः” किरा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2358,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षतिः, स्त्री, (क्षण् + क्तिन् ।) अपचयः । क्षयः । (यथा, महाभारते । ३ । १७२ । १९ । “हयानां न क्षतिः काचित् न रथस्य न मातलेः” ॥) “जलमुचि वितरणविमुखे [] का क्षतिरस्त्यखिलाम्बुपातॄणाम् । केवलघनरसभक्षी चातकपक्षी कमाश्रयति” ॥ इत्युद्भटश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-226-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षति" आता है (21)
अपचय क्षति । हानिअपक्रिया क्षति । दुष्कर्म । अहितरेष क्षति । हानिविहेठ क्षति । पीडा । दुःखदौरित क्षति । हानिपरिलोप क्षति । हानिपरिक्षति पीड़ा । कष्ट । क्षतिविनिकार त्रुटि । क्षति । हानिजरर हानि । नुकसान । क्षतिजियान घाटा । टोटा । नुकसान । हानि । क्षति । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—होना ।—करनाअर्श पापयुक्त । दुर्भाग्य लानेवालाकृति करतूत । करनीभंडन † संज्ञा॰ पुं॰वंचन धोखा देना । धूर्तता । ठगीहानि न रह जाने का भाव । नाश । अभाव । क्षय । जैसे,—प्राणहानि, तिथिहानिविहनन हत्या करना । वध । तोटविप्रकार तिरस्कार । अनादरअपकृत जिसका अपकार किया गया हो । जिसे हानि पहुँची हो । जिसकी बुराई की गई होव्यापत्ति मृत्यु । मौतनश नशन संज्ञा पुं॰विप्लुति विप्लव । हलचल । उपद्रव

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षतीक्षति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚 (व्युत्पत्ति: क्षण् + क्तिन्)
अन्य सम्भावना: क्षति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | क्षति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षती 📚 ➤ चोट, घाव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षति 📚हानि । नुकसान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क्षती: क्षण् + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें