🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:12:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षपणा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षपणाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षपणाः

अर्थ: बौद्धभिक्षु

व्युत्पत्ति: क्षप् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षपण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. क्षपणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. क्षपण (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. क्षपणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. क्षपणा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. क्षपणा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्षपण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षपणःक्षपणौक्षपणाः
द्वितीयाक्षपणम्क्षपणौक्षपणान्
तृतीयाक्षपणेनक्षपणाभ्याम्क्षपणैः
चतुर्थीक्षपणायक्षपणाभ्याम्क्षपणेभ्यः
पञ्चमीक्षपणात् / क्षपणाद्क्षपणाभ्याम्क्षपणेभ्यः
षष्ठीक्षपणस्यक्षपणयोःक्षपणानाम्
सप्तमीक्षपणेक्षपणयोःक्षपणेषु
सम्बोधनहे क्षपणहे क्षपणौहे क्षपणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षपण
क्षपण
kṣapaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षपण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बौद्ध भिक्षु ।
२. अशौच ।
३. नष्ट करना । दमन करना ।
४. उपवास [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. क्षपण m. ‘fasting’, a religious mendicant, Jaina (or Buddhist) mendicant, L.
N. of a Samādhi, Kāraṇḍ.
क्षपण m. pl. N. of a Buddhist school, L.
क्षपण n. abstinence, chastisement of the body [‘pause, interruption (of study), defilement, impurity’ Comm.; cf. 2. क्षपण] PārGṛ.; Gaut.; Mn. iv, 222; v, 71; MBh. xiii, 5145.
2. क्षपण mfn. ifc. (cf. अक्ष-क्ष्˚) one who destroys, destructive, BhP.
क्षपण m. N. of Śiva
क्षपण n. destroying, diminishing, suppressing, expelling, MBh.; Suśr.; BhP.
‘passing (as time), waiting, pause’ = 1. क्षपण, q.v.
क्षपण See √ 1. and √ 3. क्षप्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (326,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षपणः A Bauddha mendicant. --णं 1 Defilement, impurity (अशौच). --2 Destroying, suppressing, expelling.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0435-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षपण पु० क्षपयति विषयरागं क्षप--ल्यु । बौद्धसंन्यासिनि दिगम्बरे स्वार्थे क । तथार्थे “एकः क्षपणक । शाकाहर्त्ता तत्र क्षपणक । दश शाकाशाः । यत्र अपणक! दश शा- काशास्तत्र क्षपणक । का शाकाशा” उद्भ० “स पथि नग्नं क्षपणकमपश्यत् “भा० आ० ७८९ श्लो० “नग्नक्षपणकेदेशे- [] रजकः किं करिष्यति” पञ्चत० भावे ल्युट् । २ क्षेपणे “स- व्रह्मचारिण्येकाहमतीते क्षपणं स्मृतम् “भुक्त्वातोऽन्य- तमस्यान्नममत्या क्षयणं त्र्यहम्” मनुः कर्त्तरि ल्यु । ३ क्षपके त्रि० “चरितानि यत्र गायन्ति लोकशमलक्षपणा- नि भक्ताः” भाग० ३ । १५ । ७० श्लो०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2362-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षपणः, त्रि, (क्षपयति क्षिपति दूरीकरोति लज्जां इति । क्षप क्षेपे + कर्त्तरि ल्युः ।) निर्लज्जः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (क्षपयति विषयरागं इति । बौद्धसन्न्यासी ॥ (भावे ल्युट् क्षपणम् । यथा, मनुः । ४ । २२२ । “भुक्त्वाऽतोऽन्यतमस्यान्नममत्या क्षपणं त्र्यहम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-228-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षपणाःक्षपण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: क्षपणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | क्षपण (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षपणाः 📚 ➤ बौद्धभिक्षु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षपण 📚बौद्ध भिक्षु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • क्षपण = क्ष + पण तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • क्षपणाः: क्षप् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬